Konu anlatımı
“ki” sözcüğü (kelimesi) Türkçede hem bağlaç hem ek olarak kullanılır. Bağlaç olan “ki” ayrı, ek olan “-ki” bitişik yazılır. Sorular genellikle bu ikisini karıştıran bir yazım yanlışı arar. Bu alt başlıkta “ki”nin türlerini ve hangisinin nasıl yazılacağını göreceksin.
Bağlaç olan ki
Bağlaç olan “ki” iki yargıyı ya da sözü birbirine bağlar ve ayrı yazılır: “Duydum ki yarın gidiyorsun.”, “Öyle yorgundu ki hemen uyudu.”, “Bilmem ki ne desem.” Bu “ki” ünlü uyumuna girmez ve her zaman aynı biçimde kalır. Bazı sözcüklerde ise kalıplaşarak bitişik yazılır: “belki”, “çünkü”, “halbuki”, “mademki”, “meğerki”, “oysaki”, “sanki”. Bu sözcükleri ayrı yazmak yanlıştır.
Ek olan -ki
Sıfat (ön ad) yapan -ki, bulunma hâl ekinden sonra ya da zaman bildiren sözcüklere gelir ve bitişik yazılır: “evdeki kitap”, “masadaki vazo”, “Ankara'daki toplantı”, “yarınki maç”, “akşamki konser”. İlgi zamiri (adılı) olan -ki ise ilgi ekinden sonra gelir ve bir ismin yerini tutar; o da bitişik yazılır: “Benim kalemim kırıldı, seninki sağlam.”, “Bizim bahçe küçük, onlarınki geniş.”
Ek olan -ki genellikle ünlü uyumuna girmez: “akşamki”, “yarınki”. Yalnız birkaç sözcükte uyuma uyar: “dünkü”, “bugünkü”, “öbürkü”. Ek olan -ki'den sonra başka ekler gelebilir: “evdekiler”, “seninkini”.
Nasıl ayırt edilir?
“ki”den önceki sözcüğe bak. Önceki sözcük çekimli bir fiilse (“duydum”, “yorgundu”, “bilmem”) ya da “öyle, o kadar” gibi bir sözle başlayan bir yargının sonundaysa “ki” bağlaçtır ve ayrı yazılır. Önceki sözcük bulunma eki ya da ilgi eki almışsa ya da “yarın, akşam, dün” gibi bir zaman sözüyse -ki ektir ve bitişik yazılır. Ek olan -ki'den sonra başka ek gelebilir; bağlaç olan “ki”den sonra ek gelmez.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bu yıl ki şenliğe o kadar çok kişi katıldı ki salona sığmadık.” cümlesinde “ki”lerin yazımını değerlendiriniz.
Çözüm. “Bu yıl ki” sözünde -ki, “yıl” zaman sözüne gelerek “şenlik” ismini niteleyen bir sıfat kurmuştur; ek olduğu için bitişik yazılmalıdır: “bu yılki”. İkinci “ki”, “o kadar çok kişi katıldı” yargısını “salona sığmadık” yargısına bağlayan bir bağlaçtır ve ayrı yazılması doğrudur. Doğru cümle: “Bu yılki şenliğe o kadar çok kişi katıldı ki salona sığmadık.”
Örnek 2. “Belki yarın gelirim.”, “Biliyorumki haklısın.” ve “Dünkü maçı izledin mi?” cümlelerinin hangisinde yazım yanlışı vardır?
Çözüm. “belki” sözcüğünde “ki” kalıplaşarak bitişik yazılır; birinci cümle doğrudur. “Dünkü” sözcüğündeki -ki, zaman bildiren “dün” sözcüğüne gelen sıfat yapan ektir; bitişik yazılır ve ünlü uyumuna uyduğu birkaç sözcükten biridir; üçüncü cümle de doğrudur. İkinci cümlede “ki”, çekimli “biliyorum” fiilinden sonra gelen bir bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır: “Biliyorum ki haklısın.”
Sık yapılan hatalar
- Bağlaç olan “ki”yi bitişik yazmak: “Duydumki”, “Öyleki” yanlıştır.
- Sıfat yapan -ki'yi ayırmak: “bu yıl ki”, “akşam ki” yanlıştır.
- “belki”, “çünkü”, “sanki” gibi kalıplaşmış sözcükleri ayırmak.
- Bağlaç “ki” ayrı yazılır; belki, çünkü, halbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki bitişiktir.
- Sıfat yapan -ki ve ilgi zamiri -ki bitişik yazılır: “evdeki”, “seninki”.
- -ki yalnız “dünkü”, “bugünkü”, “öbürkü” sözcüklerinde ünlü uyumuna girer.