Konu anlatımı
Türkçede anlamı güçlendirmek için iki yol sık kullanılır: sözcüğün (kelimenin) başına ses ekleyerek pekiştirmek ya da sözcükleri tekrarlayarak ikileme kurmak. Bu iki yapının yazımı birbirinin tersidir: Pekiştirmeler bitişik, ikilemeler ayrı yazılır. Bu alt başlıkta ikisini tanımayı ve doğru yazmayı göreceksin.
Pekiştirmeli sözcükler
Pekiştirmeli sözcükler, bir sıfatın (ön adın) ya da zarfın (belirtecin) ilk ünlüsüne kadar olan bölümüne m, p, r, s ünsüzlerinden biri eklenip bu parça sözcüğün başına getirilerek kurulur: “mavi → masmavi”, “yeşil → yemyeşil”, “sarı → sapsarı”, “kara → kapkara”, “beyaz → bembeyaz”, “temiz → tertemiz”, “bütün → büsbütün”, “belli → besbelli”, “açık → apaçık”. Bazılarında araya bir ünlü de girer: “sağlam → sapasağlam”, “yalnız → yapayalnız”, “çevre → çepeçevre”.
Pekiştirmeli sözcükler tek bir sözcük gibi davranır ve bitişik yazılır. “sapa sağlam”, “yapa yalnız”, “bem beyaz” gibi ayrı yazımlar yanlıştır.
İkilemeler
İkilemeler, aynı sözcüğün tekrarıyla ya da anlamca ilişkili, karşıt veya ses bakımından benzeşen iki sözcüğün yan yana gelmesiyle kurulur ve ayrı yazılır. Aynı sözcüğün tekrarı: “yavaş yavaş”, “ağır ağır”, “koşa koşa”, “güle güle”. Yakın ya da karşıt anlamlılar: “çoluk çocuk”, “yorgun argın”, “az çok”. Biri anlamsız ya da ses benzeşmesiyle kurulanlar: “eğri büğrü”, “ufak tefek”, “apar topar”. m ile kurulanlar: “kitap mitap”, “çocuk mocuk”. “ikide bir” gibi kalıplaşmış ikilemeler de ayrı yazılır.
Nasıl ayırt edilir?
Sözün ilk parçası tek başına bir anlam taşıyor mu, ona bak. “sapasağlam” sözündeki “sapa”, “yapayalnız” sözündeki “yapa” tek başına bir anlam taşımaz; bunlar sözcüğün başına eklenmiş pekiştirme hecesidir ve sözcük bitişik yazılır. İkilemelerde ise parçalar çoğunlukla tek başına da kullanılabilen sözcüklerdir (“yavaş”, “yorgun”) ya da “kitap mitap” örneğindeki gibi bir sözcüğün ses tekrarıdır. Bu parçalar ayrı yazılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Haberi alınca apar topar yola çıktı, kendini yapa yalnız hissediyordu ama köye sapasağlam vardı.” cümlesindeki yazım yanlışını bulunuz.
Çözüm. “yapayalnız” sözcüğü “yalnız” sıfatının pekiştirilmesiyle kurulmuştur; pekiştirmeli sözcükler bitişik yazıldığı için “yapa yalnız” yazımı yanlıştır. “sapasağlam” da pekiştirmeli bir sözcüktür ve bitişik yazılması doğrudur. “apar topar” bir ikilemedir ve ayrı yazılması doğrudur.
Örnek 2. “Gökyüzü mas mavi, deniz durgundu, çocuklar kıyıda yavaş yavaş yürüyordu.” cümlesini yazım bakımından düzeltiniz.
Çözüm. “masmavi” sözcüğü “mavi” sıfatının başına “mas” hecesi getirilerek kurulmuş pekiştirmeli bir sözcüktür ve bitişik yazılır; “mas mavi” yazımı yanlıştır. “yavaş yavaş” aynı sözcüğün tekrarıyla kurulmuş bir ikilemedir ve ayrı yazılması doğrudur. Doğru cümle: “Gökyüzü masmavi, deniz durgundu, çocuklar kıyıda yavaş yavaş yürüyordu.”
Sık yapılan hatalar
- Pekiştirmeli sözcükleri ayırmak: “sapa sağlam”, “yapa yalnız”, “mas mavi” yanlıştır.
- İkilemeleri bitişik yazmak: “yavaşyavaş”, “eğribüğrü” yanlıştır.
- m ile kurulan ikilemeleri tek sözcük sanmak: “kitap mitap” ayrı yazılır.
- Pekiştirme bitişik: masmavi, kapkara, tertemiz, sapasağlam, yapayalnız.
- İkileme ayrı: yavaş yavaş, yorgun argın, eğri büğrü, kitap mitap.
- Pekiştirme hecesi tek başına anlam taşımaz; ikileme parçaları çoğunlukla taşır.