Konu anlatımı
Birleşik fiiller (eylemler), bir isimle bir yardımcı fiilin ya da iki fiilin birleşmesiyle oluşur. Bu fiillerin bir kısmı bitişik, bir kısmı ayrı yazılır. Ayrımın ölçüsü çoğu zaman bir ses olayının bulunup bulunmadığıdır. Bu alt başlıkta bu ölçüyü ve kurallı birleşik fiillerin yazımını göreceksin.
etmek ve olmak ile kurulanlar
Bir isim “etmek”, “olmak” gibi bir yardımcı fiille birleştiğinde ses olayı yoksa iki sözcük (kelime) ayrı yazılır: “yardım etmek”, “kabul etmek”, “fark etmek”, “merak etmek”, “teşekkür etmek”, “hasta olmak”. Birleşme sırasında ses düşmesi ya da türemesi olursa bitişik yazılır. Ünlü düşmesi olanlar: “sabretmek”, “emretmek”, “seyretmek”, “kaybolmak”, “kaydetmek”. Ünsüz türemesi olanlar: “affetmek”, “hissetmek”, “halletmek”, “reddetmek”, “zannetmek”.
Nasıl ayırt edilir: İsmi tek başına yaz ve yardımcı fiille birleşik biçimiyle karşılaştır. “sabır” sözcüğü “sabretmek” içinde “sabr” olmuşsa ses düşmüştür ve bitişik yazılır. “yardım” sözcüğü “yardım etmek” içinde değişmeden kalıyorsa ayrı yazılır.
Kurallı birleşik fiiller
İki fiilin belli bir kalıpla birleşmesinden oluşan kurallı birleşik fiiller her zaman bitişik yazılır. Yeterlilik: “yapabilmek”, “gelebilir”. Tezlik: “gidivermek”, “yazıverdi”. Sürerlik: “bakakalmak”, “süregelmek”. Yaklaşma: “düşeyazmak”. Bu fiillerde ikinci fiil anlamını kısmen yitirerek birinci fiile yeterlilik, çabukluk, süreklilik ya da yaklaşma anlamı katar.
Deyim olan birleşik fiiller
Sözcüklerden en az birinin gerçek anlamından uzaklaşarak kalıplaştığı deyimler ayrı yazılır: “göz atmak”, “kulak vermek”, “el uzatmak”. Bazı birleşik fiiller ise ses olayı olmadan da kalıplaşarak tek sözcük gibi kullanılır ve bitişik yazılır: “başvurmak”, “vazgeçmek”, “öngörmek”. Bu tür fiillerin yazımında emin olamadığında sözlüğe bakmak en güvenli yoldur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Uzun süre sabır etti ama sonunda öğrencinin adını listeye kaydetti ve hatasını kabul etti.” cümlesindeki yazım yanlışını düzeltiniz.
Çözüm. “sabır” sözcüğü “etmek” ile birleşirken ikinci hecesindeki ı ünlüsünü yitirir; ses olayı olduğu için bitişik yazılır: “sabretti”. “kayıt + etmek → kaydetmek” birleşiminde de ünlü düşmesi ve yumuşama olduğundan bitişik yazılır; cümlede doğru yazılmıştır. “kabul etmek” birleşiminde ses olayı olmadığı için ayrı yazılır; o da doğrudur. Yanlış olan “sabır etti” yazımıdır.
Örnek 2. “Kardeşim kapıyı açar açmaz bakakaldı, sonra hemen içeri giriverdi.” cümlesindeki birleşik fiillerin yazımını açıklayınız.
Çözüm. “bakakaldı” sürerlik bildiren, “giriverdi” tezlik bildiren kurallı birleşik fiillerdir. Kurallı birleşik fiiller her zaman bitişik yazıldığı için ikisinin yazımı da doğrudur. “açar açmaz” sözü ise kurallı birleşik fiil değildir ve doğru olarak ayrı yazılmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Ses olayı olmayan birleşik fiilleri bitişik yazmak: “merakettim”, “yardımetti” yanlıştır.
- Ses olayı olanları ayırmak: “his ettim”, “kayıt ettim”, “seyir ettik” yanlıştır.
- Kurallı birleşik fiilleri ayırmak: “yapa bilir”, “gide verdi” yanlıştır.
- Ses olayı varsa bitişik: sabretmek, kaybolmak, hissetmek, affetmek, reddetmek.
- Ses olayı yoksa ayrı: yardım etmek, kabul etmek, fark etmek, merak etmek.
- Yeterlilik, tezlik, sürerlik ve yaklaşma fiilleri bitişik yazılır.