Konu anlatımı
İki ya da daha fazla sözcüğün (kelimenin) birleşmesiyle oluşan sözlerin bir kısmı bitişik, bir kısmı ayrı yazılır. Yazım sorularının büyük bölümü bu ayrıma dayanır; özellikle “her”, “hiç” ve “bir” ile kurulan sözler çok sık sorulur. Bu alt başlıkta bitişik yazmayı gerektiren durumları ve ezberlemen gereken sözleri göreceksin.
Bitişik yazılan birleşik sözcükler
Birleşik sözcüğü oluşturan sözcüklerden biri ya da ikisi gerçek anlamını yitirip yeni bir kavramı karşılıyorsa sözcük bitişik yazılır. Bitki ve hayvan adlarında sık görülür: “hanımeli”, “aslanağzı”, “kuşburnu”, “keçiboynuzu”. Birleşirken ses düşmesine ya da değişmesine uğrayan sözcükler de bitişik yazılır: “kahvaltı”, “cumartesi”, “pazartesi”, “nasıl”. Kalıplaşmış birçok sözcük de bitişiktir: “bilgisayar”, “gökdelen”, “ayakkabı”, “akşamüstü”, “yüzüstü”, “birdenbire”.
her, hiç ve bir ile kurulan sözler
“her” ile kurulan sözlerden “herkes” ve “herhangi” bitişik; “her biri”, “her şey”, “her zaman”, “her gün”, “her yer” ayrı yazılır. “hiç” ile kurulan “hiçbir” ve “hiçbiri” bitişik; “hiç kimse” ayrı yazılır. “bir” ile kurulan “birçok”, “birkaç”, “birtakım”, “birbiri” ve “biraz” bitişik; “bir şey”, “bir an”, “bir gün”, “bir araya” ayrı yazılır.
Anlam da yazımı belirleyebilir: “Toplantıda birtakım sorunlar konuşuldu.” cümlesinde “birtakım” belirsizlik bildirir ve bitişik yazılır. “Okulumuz turnuvaya bir takım gönderdi.” cümlesinde ise “bir takım” tek bir takım anlamındadır ve ayrı yazılır.
Ayrı yazılan sözler
“şey” sözcüğü her zaman ayrı yazılır: “bir şey”, “her şey”, “hiçbir şey”. “pek çok”, “yurt dışı”, “yanı sıra”, “bir araya” sözleri de ayrı yazılır. Deyimler, sözcükler ayrı yazılarak kurulur: “göz atmak”, “kulak vermek”. Ezberlemen gereken sözleri gruplayarak çalışmak işini kolaylaştırır: “herkes, herhangi, hiçbir, birçok, birkaç” bitişik; “her şey, her biri, hiç kimse, bir şey, pek çok” ayrı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Birkaç gündür herşeyi unutuyorum. Dün de hiçbir şey almadan pazardan döndüm.” cümlesindeki yazım yanlışını bulunuz.
Çözüm. “şey” sözcüğü her zaman ayrı yazıldığı için “herşeyi” yazımı yanlıştır; doğrusu “her şeyi” biçimindedir. “birkaç” bitişik yazılır ve doğrudur. “hiçbir şey” sözünde “hiçbir” bitişik, “şey” ayrı yazılmıştır; bu da doğrudur. Bağlaç olan “de” de ayrı yazılmıştır.
Örnek 2. “Annem akşam üstü bahçedeki hanımelini suladı.” cümlesinde bitişik ya da ayrı yazım bakımından yanlışlık var mıdır?
Çözüm. “akşamüstü” kalıplaşmış birleşik bir sözcüktür ve bitişik yazılır; cümledeki “akşam üstü” yazımı yanlıştır. “hanımeli” bir bitki adıdır; sözcükler gerçek anlamını yitirdiği için bitişik yazılır ve cümlede doğru yazılmıştır. Cümlenin doğru biçimi “Annem akşamüstü bahçedeki hanımelini suladı.” olur.
Sık yapılan hatalar
- “herşey”, “birşey”, “hiçkimse”, “herbiri” biçiminde bitişik yazmak.
- “hiçbir”, “birçok”, “herhangi” sözlerini ayırmak: “hiç bir”, “bir çok” yanlıştır.
- “birtakım” ile “bir takım” arasındaki anlam farkını gözden kaçırmak.
- Bitişik: herkes, herhangi, hiçbir, hiçbiri, birçok, birkaç, birtakım, birbiri, biraz.
- Ayrı: her şey, her biri, her zaman, hiç kimse, bir şey, pek çok, bir araya.
- Anlamı değişen, ses düşmesine uğrayan ya da kalıplaşan birleşik sözcükler bitişik yazılır.