Konu anlatımı
Kısaltmalar uzun adları ve sık kullanılan sözleri kısa yoldan yazmamızı sağlar: “Türk Dil Kurumu” yerine “TDK”, “kilometre” yerine “km” yazarız. Kısaltmalarla ilgili sorular çoğunlukla bu sözlere getirilen eklerin doğru seçilip seçilmediğini sorar. Bu alt başlıkta kısaltmaların yazılışını ve eklerin nasıl seçildiğini göreceksin.
Kısaltmaların yazılışı
Kurum, kuruluş ve ülke adlarının kısaltmaları genellikle sözcüklerin (kelimelerin) ilk harfleriyle, büyük harfle ve noktasız yazılır: “TDK” (Türk Dil Kurumu), “TBMM” (Türkiye Büyük Millet Meclisi), “ABD” (Amerika Birleşik Devletleri). Ölçü birimlerinin kısaltmaları küçük harfle ve noktasız yazılır: “km”, “cm”, “kg”. Bazı kısaltmaların sonuna nokta konur: “Dr.” (doktor), “Prof.” (profesör), “vb.” (ve benzeri).
Kısaltmalara gelen ekler
Kısaltmalara getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır ve kısaltmanın okunuşuna göre seçilir. Harf harf okunan kısaltmalarda son harfin okunuşu esas alınır: “TDK'nin” ve “TDK'ye” (te-de-ke), “TBMM'de” (te-be-me-me), “THY'ye” (te-ha-ye), “PTT'den” (pe-te-te), “ABD'de” (a-be-de), “AB'ye” (a-be). Bir sözcük gibi okunan kısaltmalarda ek o sözcüğün son ünlüsüne uyar: “NATO'ya”, “UNESCO'nun”, “MEB'e”.
Ölçü birimi kısaltmalarında ek, birimin tam adının okunuşuna göre seçilir: “5 km'ye” (kilometreye), “3 km'lik” (kilometrelik). Kısaltmayı her zaman yüksek sesle okur gibi düşünürsen doğru eki kolayca bulursun.
Sık yapılan yanlışlar
En sık yanlış, eki kısaltmanın son harfine bakarak seçmektir. “TDK” sözcüğü “k” ile biter ama “ke” diye okunur; bu yüzden “TDK'nın” değil “TDK'nin” yazılır. “THY” sözcüğünün son harfi “y”dir ama “ye” diye okunur; “THY'ya” değil “THY'ye” yazılır. Bir sözcük gibi okunan “NATO” kalın o ünlüsüyle bittiği için “NATO'ye” değil “NATO'ya” yazılır. Kısaltmaya gelen ekin kesmeyle ayrılmaması da yanlıştır: “TBMMde” değil “TBMM'de”.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Başvurumuzu MEB'e ve TDK'ya ilettik, cevap PTT'den geldi.” cümlesinde hangi kısaltmaya gelen ek yanlış seçilmiştir?
Çözüm. “MEB” bir sözcük gibi “meb” diye okunur; ince e ünlüsüyle bittiği için “MEB'e” doğrudur. “PTT” harf harf “pe-te-te” diye okunur; “PTT'den” doğrudur. “TDK” ise “te-de-ke” diye okunur ve ince e ile biter; bu yüzden ek “TDK'ye” biçiminde olmalıdır. Yanlış olan “TDK'ya” yazımıdır.
Örnek 2. “Okul evimize 2 km'lık bir mesafede.” cümlesindeki kısaltma ekini düzeltiniz.
Çözüm. Ölçü birimi kısaltmalarında ek, birimin tam okunuşuna göre seçilir. “km” kısaltması “kilometre” diye okunur ve ince e ünlüsüyle biter. Bu yüzden -lık değil -lik eki gelir: “2 km'lik bir mesafede”. Ek yine kesme işaretiyle ayrılır.
Sık yapılan hatalar
- Eki kısaltmanın son harfine göre seçmek: “TDK'nın” yanlış, “TDK'nin” doğrudur.
- Bir sözcük gibi okunan kısaltmaları harf harf okuyarak ek getirmek: “NATO'ye” yanlıştır.
- Kısaltmaya gelen eki kesmesiz yazmak: “TBMMde” yanlıştır.
- Kısaltmaya gelen ek kesmeyle ayrılır.
- Ek, kısaltmanın okunuşuna göre seçilir: “TDK'ye”, “NATO'ya”, “THY'ye”.
- Ölçü kısaltmasında tam adın okunuşu esastır: “km'lik”.