Konu anlatımı
Büyük harf, bir cümlenin başladığını ya da bir sözcüğün (kelimenin) özel bir varlığı karşıladığını gösterir. Hangi sözcüklerin büyük harfle başladığını bilmek, yazım sorularının önemli bir bölümünü çözmeni sağlar. Bu alt başlıkta büyük harfin kullanıldığı başlıca yerleri ve sık karıştırılan durumları göreceksin.
Cümle başı ve iki noktadan sonrası
Cümle büyük harfle başlar. İki noktadan sonra gelen söz cümle niteliğindeyse büyük harfle başlar: “Annem hep aynı şeyi söyler: Damlaya damlaya göl olur.” Cümle niteliğinde olmayan, yalnız sözcüklerden ya da sözcük gruplarından oluşan bir sıralama gelirse küçük harfle başlanır: “Pazardan şunları aldık: elma, armut, üzüm.” Tırnak içindeki aktarılmış cümleler de büyük harfle başlar.
Kişi, millet, dil ve yer adları
Kişi adları, soyadları ve unvanlar büyük harfle başlar: “Ayşe Hanım”, “Ali Bey”, “Prof. Dr. Ahmet Yılmaz”. Millet, boy ve dil adları büyük yazılır: “Türk”, “Alman”, “Oğuz”, “Türkçe”, “Almanca”. Kıta, ülke, il, ilçe, köy, semt, cadde ve sokak adları büyük harfle başlar: “Asya”, “Ankara”, “Atatürk Bulvarı”, “Gül Sokak”.
Yer adlarında özel addan sonra gelen ve türü bildiren “Deniz, Göl, Dağ, Boğaz” gibi sözcükler de büyük harfle başlar: “Ege Denizi”, “Van Gölü”, “Ağrı Dağı”, “Ankara Caddesi”. “Ağrı dağı”, “Van gölü” yazımları yanlıştır.
Kurum, eser ve gök cismi adları
Kurum ve kuruluş adlarının her sözcüğü büyük harfle başlar: “Türk Dil Kurumu”, “Türkiye Büyük Millet Meclisi”. Bu adlara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz: “Türk Dil Kurumunun”. Kitap, dergi, gazete ve sanat eserlerinin adlarındaki her sözcük de büyük harfle başlar: “Kutadgu Bilig”.
Gezegen ve yıldız adları büyük harfle başlar: “Mars”, “Venüs”. “Dünya”, “Güneş” ve “Ay” sözcükleri gök cismi olarak kullanıldığında büyük, öteki anlamlarında küçük yazılır: “Ay, Dünya'nın çevresinde döner.” ama “dünya malı”, “güneş yanığı”.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Yazın ailecek Van gölü kıyısındaki bir köyde kaldık ve her sabah Türk Dil Kurumunun sözlüğünden yeni sözcükler öğrendik.” cümlesindeki yazım yanlışını bulunuz.
Çözüm. Yer adlarında özel addan sonra gelen ve türü bildiren sözcük de büyük harfle başlar; doğrusu “Van Gölü” biçimindedir. “Türk Dil Kurumunun” yazımı doğrudur, çünkü kurum adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz. “Yazın” sözcüğü cümle başında olduğu için büyük harfle başlamıştır. Yanlış olan yalnız “Van gölü” yazımıdır.
Örnek 2. “Bilim insanları ay'ın yüzeyindeki kraterleri inceledi.” cümlesinde büyük harf ya da kesme işareti bakımından bir yanlışlık var mıdır?
Çözüm. Cümlede “Ay” sözcüğü gök cismini, yani Dünya'nın uydusunu anlatıyor. Gök cismi olarak kullanılan “Ay” sözcüğü büyük harfle başlar ve özel ad sayıldığı için aldığı ek kesmeyle ayrılır. Doğrusu “Ay'ın yüzeyindeki kraterleri” biçimindedir; “ay'ın” yazımı yanlıştır.
Sık yapılan hatalar
- Yer adlarındaki tür bildiren sözcüğü küçük yazmak: “Ağrı dağı” değil “Ağrı Dağı”.
- Kurum adlarına gelen ekleri kesmeyle ayırmak: “Türk Dil Kurumu'nun” değil “Türk Dil Kurumunun”.
- İki noktadan sonra gelen her sözü büyük harfle başlatmak; sözcük sıralaması küçük harfle başlar.
- Özel adlar, unvanlar, millet ve dil adları büyük harfle başlar.
- “Van Gölü”, “Ağrı Dağı”, “Ankara Caddesi”: tür bildiren sözcük de büyük.
- Kurum ve eser adlarının her sözcüğü büyük; kurum adına gelen ek kesmesiz.