Konu anlatımı
Bazı cümleler bir kavramı tanımlar; bazıları ise kesin olmayan bir durumu dile getirir. “Termometre, sıcaklığı ölçmeye yarayan araçtır.” cümlesi bir tanım, “Diyelim ki bilet bulduk.” cümlesi bir varsayım, “Pencereler buğulanmış; içerisi çok sıcak olmalı.” cümlesi bir tahmin bildirir. Bu alt başlıkta bu dört anlam özelliğini ve sık karıştırılan noktaları göreceksin.
Tanım
Tanım cümlesi bir kavramın ne olduğunu, onu benzerlerinden ayıran özelliklerle açıklar: “Termometre, sıcaklığı ölçmeye yarayan araçtır.”, “Takvim, günleri ve ayları belli bir düzen içinde gösteren çizelgedir.” Tanım nesneldir ve kişisel yorum içermez. “Kitap, insanın en sadık yol arkadaşıdır.” cümlesi tanım gibi görünse de bir benzetme ve kişisel bir değerlendirme içerir; tanım cümlesi değildir.
Varsayım
Varsayım cümlesinde gerçekleşmemiş bir durum gerçekleşmiş kabul edilir ve ondan bir sonuç çıkarılır: “Diyelim ki bilet bulduk, konsere nasıl yetişeceğiz?” “diyelim ki, farz edelim, varsayalım ki, tut ki, sayalım ki” gibi sözler varsayımın ipuçlarıdır. Varsayım koşuldan farklıdır: Koşulda bir şart ileri sürülür (“Bilet bulursak gideriz.”); varsayımda ise durum olmuş gibi düşünülür.
Tahmin ve olasılık
Tahmin cümlesinde konuşan, bir ipucundan ya da gidişattan yola çıkarak kesin olmayan bir yargıya varır: “Pencereler buğulanmış; içerisi çok sıcak olmalı.”, “Bu gidişle ödev akşama kadar bitmeyecek gibi.” “olmalı, galiba, herhalde, sanırım” gibi sözler tahminde sık görülür. Olasılık cümlesi ise bir şeyin gerçekleşmesinin mümkün olduğunu bildirir: “Akşama doğru dolu yağabilir.”, “Kargo belki yarın gelir.” İkisi de kesinlik bildirmez; cümlede bir ipucu ya da gidişat varsa tahmine, yalnız gerçekleşme olanağı bildiriliyorsa olasılığa bak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Farz edelim ki yarın kar yağdı, okula nasıl gideceğiz?” ve “Yarın kar yağarsa okula gitmeyeceğiz.” cümlelerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede kar yağışı henüz gerçekleşmemiştir; “farz edelim ki” sözüyle olmuş gibi kabul edilmiş ve bu kabule göre bir soru sorulmuştur. Bu bir varsayımdır. İkinci cümlede ise okula gitmemek, kar yağması şartına bağlanmıştır; bu bir koşul cümlesidir. Varsayımda durum gerçekleşmiş sayılır, koşulda ise gerçekleşmesi bir şart olarak ileri sürülür.
Örnek 2. “Bahçe kapısı açık kalmış; postacı uğramış olmalı.” ve “Postacı bugün uğrayabilir.” cümlelerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede konuşan, açık kalan bahçe kapısını bir ipucu olarak görmüş ve postacının uğradığı sonucuna varmıştır; ama bundan emin değildir. Bu, ipucuna dayanan bir tahmindir. İkinci cümlede ise bir ipucundan söz edilmez; postacının uğramasının yalnızca mümkün olduğu bildirilir. Bu cümle olasılık bildirir.
Sık yapılan hatalar
- Benzetme ve kişisel yorum içeren cümleleri tanım saymak: “Kitap, insanın en sadık yol arkadaşıdır.”
- Varsayımı koşulla karıştırmak: “Bilet bulursak gideriz.” bir koşul cümlesidir.
- Tahmin ile olasılığı ayırırken cümledeki ipucuna bakmamak.
- Tanımda kavram, ayırt edici ve nesnel özellikleriyle açıklanır.
- Varsayım: diyelim ki, farz edelim; durum olmuş gibi kabul edilir.
- Tahmin ipucuna ya da gidişata dayanır; olasılık yalnız mümkün olanı bildirir.