Konu anlatımı
Bazı cümleler bir durumu olduğundan büyük gösterir; bazıları ise beklentiyle sonuç arasındaki bir karşıtlığı ya da adım adım ilerleyen bir değişimi anlatır. “Çantam öyle ağırdı ki kolum yerinden çıkacaktı.” cümlesi bir abartma, “Ekimden sonra günler gittikçe kısaldı.” cümlesi aşamalı bir değişim bildirir. Bu alt başlıkta bu anlam özelliklerini ve onları birbirinden ayırmanın yolunu göreceksin.
Abartma
Abartma cümlesinde bir durum, gerçekte olabileceğinden çok daha büyük ya da küçük gösterilir: “Çantam öyle ağırdı ki kolum yerinden çıkacaktı.”, “Salon o kadar kalabalıktı ki iğne atsan yere düşmezdi.” Abartma çoğunlukla bir duyguyu ya da durumu etkili biçimde anlatmak için yapılır. Nasıl ayırt edilir: Söylenen şey gerçekte olabilir mi? Kolun yerinden çıkması gerçekte olmamıştır; konuşan çantanın ağırlığını güçlü biçimde anlatmıştır.
Ödünleme ve beklenenin tersi
Ödünleme cümlesinde bir durum, önüne çıkan bir engele karşın gerçekleşir: “Bacağı alçıda olmasına karşın kardeşinin mezuniyet törenini kaçırmadı.” Beklenenin tersi bir sonuç bildiren cümlede ise gösterilen çabaya ya da alınan önleme karşın umulan sonuç gerçekleşmez: “Fırını önceden ısıttığı hâlde kek ortadan çöktü.” İki anlamı da çoğunlukla “-masına karşın, -masına rağmen, -dığı hâlde, -sa da” gibi yapılar kurar. Ödünlemede engele rağmen bir şey olur; beklenenin tersinde ise çabaya rağmen beklenen olmaz.
Aşamalı değişim
Aşamalı değişim bildiren cümlede bir durum bir anda değil, derece derece değişir: “Ekimden sonra günler gittikçe kısaldı.”, “Fidan her bahar biraz daha boy attı.” “gittikçe, giderek, gitgide, biraz daha, her geçen gün, önce ... sonra” gibi sözler bu anlamın ipuçlarıdır. Ani bir değişimi ya da hiç değişmeyen bir durumu anlatan cümleler aşamalı değişim bildirmez: “Işıklar bir anda söndü.”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Haritayı yanına aldığı hâlde ormanda yolunu kaybetti.” ve “Kar yolları kapamasına karşın köydeki öğretmen okulu açtı.” cümlelerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede haritayı yanına almak, kaybolmamak için alınmış bir önlemdir; ama kişi yine de yolunu kaybetmiştir. Önleme rağmen umulan sonuç gerçekleşmediği için cümle beklenenin tersi bir sonuç bildirir. İkinci cümlede kar, okulun açılmasının önünde bir engeldir; okul bu engele karşın açılmıştır. Bir engele rağmen gerçekleşen bu durum ödünleme bildirir.
Örnek 2. “Konser yaklaştıkça salondaki uğultu giderek arttı.” ve “Konser başlayınca salon bir anda sessizleşti.” cümlelerini aşamalı değişim bakımından karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede uğultu bir anda değil, konser yaklaştıkça derece derece artmıştır; “giderek” sözü bu aşamalı artışı gösterir. Cümle aşamalı bir değişim bildirir. İkinci cümlede ise sessizlik bir anda gelmiştir; değişim ani olduğu için bu cümlede aşamalı değişim yoktur.
Sık yapılan hatalar
- Ödünleme ile beklenenin tersini karıştırmak; ödünlemede engele rağmen olur, beklenenin tersinde çabaya rağmen olmaz.
- Ani bir değişimi aşamalı değişim sanmak: “Işıklar bir anda söndü.”
- Gerçekte olabilecek bir durumu abartma saymak; abartmada söylenen, gerçeği aşar.
- Abartma: gerçeği aşan büyütme ya da küçültme.
- Ödünleme: engele karşın gerçekleşme; beklenenin tersi: çabaya karşın gerçekleşmeme.
- Aşamalı değişimin ipuçları: gittikçe, giderek, biraz daha, her geçen gün.