Konu anlatımı
Bazı cümleler bir duyguyu ya da tutumu dile getirir. “Taşındığımızı duydun da bir kez olsun kapımızı çalmadın.” cümlesinde bir kırgınlık, “Keşke o mektubu göndermeden önce bir kez daha okusaydım.” cümlesinde bir pişmanlık vardır. Bu alt başlıkta sınavda en sık sorulan duygu ve tutum cümlelerini ve onları ayırmanın yolunu göreceksin.
Eleştiri ve özeleştiri
Eleştiri cümlesinde bir kişinin, eserin ya da davranışın olumlu ya da olumsuz yönleri değerlendirilir: “Romanın konusu ilginç, ama karakterleri yeterince işlenmemiş.” Özeleştiri cümlesinde ise konuşan kendi yanlışını ya da eksiğini kabul eder: “Sınava geç kalmamın tek nedeni benim dağınıklığımdı.” Nasıl ayırt edilir: Değerlendirilen kişi konuşanın kendisiyse ve sorumluluk başkasına yüklenmiyorsa özeleştiri vardır. “Saatim geri kalmasaydı otobüsü kaçırmazdım.” cümlesinde sorumluluk dışarıda arandığı için özeleştiri yoktur.
Sitem ve yakınma
Sitem cümlesinde konuşan, karşısındakine duyduğu kırgınlığı ona yönelterek, yakınma biçiminde dile getirir: “Taşındığımızı duydun da bir kez olsun kapımızı çalmadın.” Yakınma (şikâyet) cümlesinde ise hoşnutsuzluk genel olarak dile getirilir ve belli birine yöneltilmesi gerekmez: “Bu kentte artık kimse kimseye selam vermiyor.” Sitemde bir muhatap ve ona yöneltilmiş bir kırgınlık bulunur.
Pişmanlık ve özlem
Pişmanlık cümlesinde konuşan, geçmişte yaptığı ya da yapmadığı bir şeyden duyduğu üzüntüyü dile getirir; “keşke” ve “-saydım” sık kullanılır: “Keşke o mektubu göndermeden önce bir kez daha okusaydım.” Özlem cümlesinde uzakta kalan ya da geçmişte kalmış bir kişiye, yere ya da duruma duyulan hasret anlatılır: “Okulun ilk yıllarındaki o kalabalık teneffüsleri hâlâ özlüyorum.” Soru konuşanın duygusunu istiyorsa duygunun kime ait olduğuna bak: “Kardeşim o sınava çalışmadığına pişman.” cümlesi kardeşin pişmanlığını aktarır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Hafta sonu hiç ders çalışmadım, bu yüzden deneme sınavında zorlandım.” ve “Öğretmen yeterli süre vermediği için deneme sınavında zorlandım.” cümlelerini özeleştiri bakımından karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede konuşan, zorlanmasının nedenini kendi davranışında, yani hafta sonu çalışmamasında görür; kendi eksiğini kabul ettiği için bu bir özeleştiridir. İkinci cümlede ise zorlanmanın nedeni öğretmene yüklenmiştir; konuşan kendi payını sorgulamaz. Bu cümlede özeleştiri değil, başkasını sorumlu tutma vardır.
Örnek 2. “Düğünümü haftalar önce haber verdim, sen bir tebrik mesajı yazmaya bile zaman ayırmadın.” cümlesindeki duyguyu belirleyiniz.
Çözüm. Konuşan, karşısındakinin bir tebrik mesajı bile yazmamasından kırılmıştır ve bu kırgınlığı doğrudan ona yöneltir. “bile” sözü, beklenen ilginin en küçüğünün bile gösterilmediğini vurgular. Kırgınlığın karşıdakine yakınarak bildirildiği bu cümle bir sitemdir.
Sık yapılan hatalar
- Sorumluluğu başkasına yükleyen cümleyi özeleştiri saymak: “Saatim geri kalmasaydı otobüsü kaçırmazdım.”
- Belli birine yöneltilmeyen yakınmayı sitem sanmak.
- Soru konuşanın duygusunu istediğinde başkasının duygusunu aktaran cümleyi seçmek.
- Özeleştiride konuşan kendi yanlışını kabul eder.
- Sitemde kırgınlık karşıdakine yöneltilir.
- Pişmanlık geçmişte yapılan ya da yapılmayan bir şeye üzüntüdür; özlem uzaktaki ya da geçmişteki bir şeye hasrettir.