Konu anlatımı
Bazı cümleler, açıkça söylediklerinin yanında ikinci bir yargıyı da sezdirir. “Ablam bu kez sınava zamanında yetişti.” cümlesi, ablanın önceki sınavlara geç kaldığını söylemeden anlatır. Cümlede açıkça yer almayan ama sezdirilen bu yargıya örtülü anlam denir. Bu alt başlıkta örtülü anlamı kuran sözcükleri (kelimeleri) ve onu bulmanın yolunu göreceksin.
Örtülü anlamı kuran sözcükler
Örtülü anlam çoğunlukla küçük bir sözcükten doğar:
- “de, da”: Başkası da aynı işi yapmıştır ya da başka şeyler de vardır: “Ben de bu kitabı okudum.”
- “bile”: Beklenmeyen bir durum vardır: “Bu soruyu sınıfın en çalışkanı bile çözemedi.”
- “yine, gene, tekrar”: Durum daha önce de yaşanmıştır: “Kardeşim yine anahtarını unuttu.”
- “hâlâ”: Durum eskiden de böyleydi ve değişmedi: “Dedem hâlâ her sabah altıda kalkıyor.”
- “artık”: Önceki durum değişmiştir: “Artık akşamları televizyon izlemiyoruz.”
- “ilk kez, bu kez, sonunda”: Daha önce olmamıştır, önceki seferler farklıydı ya da uzun süre beklenmiştir.
Sözcüğün yeri anlamı değiştirir
“de” bağlacı hangi sözcükten sonra gelirse örtülü anlam o sözcükle ilgili olur: “Ben de bu filmi izledim.” cümlesi başka birinin de filmi izlediğini, “Ben bu filmi de izledim.” cümlesi ise konuşanın başka filmler de izlediğini sezdirir. Bu yüzden örtülü anlamı bulurken yalnız ipucu sözcüğüne değil, onun bağlandığı ögeye de bak.
Nasıl bulunur?
Cümlede örtülü anlam taşıyabilecek sözcüğü bul ve onu çıkararak cümleyi yeniden oku. Kaybolan bilgi örtülü anlamdır: “Dedem her sabah altıda kalkıyor.” cümlesinden dedenin eskiden de böyle yaptığı anlamı çıkmaz; “hâlâ” eklenince bu anlam doğar. Seçeneklerde cümlede hiç dayanağı olmayan yorumlar da bulunur; her yargının cümlede bir sözcükle desteklendiğinden emin ol.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kardeşim bu yıl ilk kez yüzme yarışmasına katıldı.” ve “Kardeşim bu yıl da yüzme yarışmasına katıldı.” cümlelerinden çıkan örtülü anlamları karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümledeki “ilk kez” sözü, kardeşin önceki yıllarda bu yarışmaya hiç katılmadığını sezdirir. İkinci cümledeki “de” bağlacı ise kardeşin önceki yıllarda da yarışmaya katıldığını sezdirir. İki cümle yalnız bir sözle ayrılır ama birbirinin tersi olan örtülü anlamlar taşır; bu bilgiler cümlelerde açıkça söylenmemiştir.
Örnek 2. “Bu soruyu sınıfın en çalışkanı bile çözemedi.” cümlesinden hangi örtülü anlamlar çıkar?
Çözüm. “bile” sözü beklenmeyen bir durumu vurgular: En çalışkan öğrencinin soruyu çözmesi beklenirdi, ama çözememiştir. Buradan sorunun çok zor olduğu ve başka öğrencilerin de onu çözemediği anlamları çıkar. Bu yargılar cümlede açıkça söylenmemiş, “bile” sözüyle sezdirilmiştir.
Sık yapılan hatalar
- Örtülü anlamı kuran küçük sözcükleri (de, bile, hâlâ, artık) gözden kaçırmak.
- “de” bağlacının hangi ögeye bağlandığına bakmamak: “Ben de” ile “bu filmi de” farklı anlamlar sezdirir.
- Cümlede dayanağı olmayan yorumları örtülü anlam sanmak.
- Örtülü anlam, açıkça söylenmeyip sezdirilen yargıdır.
- İpuçları: de, bile, yine, hâlâ, artık, ilk kez, bu kez, sonunda.
- İpucu sözcüğü çıkar; kaybolan bilgi örtülü anlamdır.