Konu anlatımı
Cümlelerdeki yargılar, doğruluklarının sınanıp sınanamamasına göre öznel ya da nesnel olur. “Bu kulenin yüksekliği kırk iki metredir.” cümlesi ölçülerek sınanabilir; “Kentin en etkileyici manzarası bu kulenin tepesinden görülür.” cümlesi ise kişisel bir beğeni bildirir. Bu alt başlıkta iki yargı türünü ve sorularda sık kurulan tuzakları göreceksin.
Nesnel yargı
Doğruluğu araştırma, ölçme, sayma ya da belgeyle sınanabilen ve kişiden kişiye değişmeyen yargılar nesneldir: “Bu kulenin yüksekliği kırk iki metredir.”, “Bu fırın sabah altıda açılır.”, “Türkiye'nin en yüksek dağı Ağrı Dağı'dır.” Nesnel bir yargı yanlış da olabilir: “Ankara, Türkiye'nin en kalabalık kentidir.” yargısı yanlıştır ama nüfus sayımıyla sınanabildiği için yine nesneldir.
Öznel yargı
Kişisel görüş, beğeni, duygu ya da değerlendirme bildiren ve kanıtlanamayan yargılar özneldir: “Bu film gereğinden uzun.”, “Sonbahar, yürüyüş için en güzel mevsimdir.” “bence, bana göre, kanımca, sanırım” gibi sözler; “güzel, sıkıcı, etkileyici, gereksiz” gibi değer bildiren sözcükler (kelimeler) ve “-malı, -meli” ile kurulan öneriler öznelliğin ipuçlarıdır.
Tuzaklar
“en” sözcüğü her zaman öznellik bildirmez: “Türkiye'nin en yüksek dağı” ölçülebilir, “kentin en güzel caddesi” ölçülemez. Sayı içeren bir cümle de öznel olabilir: “Kırk yıllık bu çınar, meydanın en güzel ağacıdır.” Bir cümlede nesnel bir bilgiyle birlikte öznel bir değerlendirme varsa cümle öznel sayılır. Nasıl ayırt edilir: Cümleyi “Herkes bunu aynı biçimde doğrulayabilir mi?” sorusuyla sına.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “(I) Kasabanın tren istasyonu 1927 yılında açılmış. (II) İstasyondan her gün dört tren geçiyor. (III) Bekleme salonunda on iki ahşap sıra var. (IV) İstasyonun en güzel yanı, peronu gölgeleyen yaşlı akasyalardır. (V) Gişe sabah yedide açılıyor.” Bu cümlelerden hangisi öznel bir yargı içerir?
Çözüm. I, II, III ve V. cümlelerdeki bilgiler (açılış yılı, tren sayısı, sıra sayısı, gişenin açılış saati) belgeyle, sayarak ya da gözlemle sınanabilir; bu cümleler nesneldir. IV. cümlede “en güzel yanı” nitelemesi kişisel bir beğeni bildirir; bir başkası istasyonun en güzel yanını başka bir şeyde bulabilir. Kişiden kişiye değişen bu yargı özneldir.
Örnek 2. “Bu çınar, meydandaki en yaşlı ağaçtır.” ve “Bu çınar, meydandaki en heybetli ağaçtır.” cümlelerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümledeki yaş bilgisi, ağaçların yaşı ölçülerek sınanabilir; “en” sözcüğüne karşın yargı nesneldir. İkinci cümledeki “heybetli” nitelemesi ise kişisel bir izlenimi dile getirir ve ölçülemez; yargı özneldir. İki cümlede de “en” vardır; karar, “en”den sonra gelen niteliğin ölçülebilir olup olmadığına göre verilir.
Sık yapılan hatalar
- Nesnel yargıyı doğru yargı sanmak; yanlış bir bilgi de sınanabildiği için nesneldir.
- “en” sözcüğünü her zaman öznellik ipucu saymak: “Türkiye'nin en yüksek dağı”.
- Sayı içeren her cümleyi nesnel saymak: “Kırk yıllık bu çınar, meydanın en güzel ağacıdır.”
- Nesnel yargı doğrulanabilir; söyleyene göre değişmez.
- Öznel yargı görüş, beğeni ya da duygu bildirir ve kanıtlanamaz.
- Sına: Herkes bunu aynı biçimde doğrulayabilir mi?