Konu anlatımı
Bazı sorularda iki cümle verilir ve aralarındaki anlam ilişkisi sorulur. İkinci cümle birincinin nedenini açıklayabilir, ondan bir sonuç çıkarabilir, onu bir örnekle destekleyebilir ya da onunla çelişebilir. Bu alt başlıkta iki cümle arasında kurulan başlıca ilişkileri ve onları bulmanın yolunu göreceksin.
Başlıca ilişkiler
İki cümle arasında en sık şu ilişkiler kurulur:
- Neden-sonuç: İkinci cümle birincinin doğurduğu sonucu bildirir: “Köprü onarıma alındı. Araçlar bir ay boyunca eski yoldan gitti.”
- Açıklama ya da gerekçe: İkinci cümle birincideki davranışın nedenini ya da kaynağını açıklar.
- Genel yargı ve örnek: “Hayvanlar da kendi aralarında iletişim kurar. Bal arıları, buldukları çiçeklerin yönünü dansla bildirir.”
- Sonuç çıkarma: İkinci cümle birincideki düşünceden bir sonuca varır; çoğunlukla “bu yüzden, demek ki” ile başlar.
- Çelişki: İki cümle aynı konuda birbirini geçersiz kılan yargılar bildirir.
- Aynı yargı: İki cümle aynı düşünceyi farklı sözlerle anlatır.
İlişkiyi bulma
İki cümlenin arasına sırayla “çünkü”, “bu yüzden”, “örneğin”, “oysa”, “yani” sözlerini koyarak oku. Hangisi anlamı bozmadan iki cümleyi bağlıyorsa ilişki odur. “Köprü onarıma alındı. Araçlar bir ay boyunca eski yoldan gitti.” cümlelerinin arasına “bu yüzden” uyduğu için ikinci cümle birincinin sonucudur. Cümlelerden biri zaten bir bağlayıcıyla başlıyorsa bu sözcük (kelime) ilişkiyi açıkça gösterir.
Çelişki ile aynı yargıyı ayırma
Çelişkide iki cümle aynı konuda birbirine ters düşen yargılar bildirir: “Toplantı ertelendi.” ile “Toplantı planlandığı gün yapıldı.” Aynı yargıda ise biçim farklı, anlam aynıdır: “Bu yol kışın açık değildir.” ile “Bu yol kışın kapalıdır.” Olumsuz bir cümle ile olumlu bir cümle aynı yargıyı bildirebilir; karar verirken biçime değil, bildirilen yargıya bak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “I. Dedem yağmurun yaklaştığını eklemlerindeki ağrıdan anlardı. II. Bu yüzden ağrısı başladığında çamaşırları erkenden toplardı.” II. cümle I. cümleyle nasıl bir ilişki kurmaktadır?
Çözüm. İkinci cümle “bu yüzden” sözüyle başlar ve birinci cümlede anlatılan durumdan bir sonuç çıkarır: Dede yağmuru ağrısından anladığı için ağrısı başlayınca çamaşırları toplar. İkinci cümle birinci cümlenin nedeni değildir; onu tekrarlamaz, onunla çelişmez de. Birincideki duruma dayanan bir davranışı, yani sonucu bildirir.
Örnek 2. “I. Kentlerdeki parklar yalnızca dinlenme alanı değildir. II. Örneğin pek çok parkta yaşlılar tavla oynar, çocuklar bisiklet sürmeyi öğrenir, gençler küçük konserler verir.” Bu iki cümle arasındaki ilişkiyi belirleyiniz.
Çözüm. Birinci cümle parkların dinlenmenin ötesinde işlevleri olduğu yönünde genel bir yargı bildirir. İkinci cümle “örneğin” sözüyle başlar ve bu yargıyı parklarda yapılan somut etkinliklerle destekler. İkinci cümle, birinci cümledeki genel yargının örneklerini verir.
Sık yapılan hatalar
- Sonuç ile nedeni karıştırmak; “bu yüzden” sonuç, “çünkü” neden bildirir.
- Biçimce farklı ama anlamca aynı iki cümleyi çelişkili sanmak.
- Bağlayıcı sözleri iki cümlenin arasına koyarak sınamamak.
- İlişkiler: neden-sonuç, açıklama, genel yargı ve örnek, sonuç çıkarma, çelişki, aynı yargı.
- Arasına “çünkü, bu yüzden, örneğin, oysa, yani” koyarak sına.
- Biçime değil, bildirilen yargıya bak.