Konu anlatımı
Bir cümlede iki yargı arasında çoğunlukla bir ilişki kurulur. Bu ilişki bir neden, bir amaç ya da bir koşul olabilir: “Asansör bozulduğu için merdivenleri yürüyerek çıktık.”, “Sesi herkes duysun diye mikrofonu yaklaştırdı.”, “Bu kitabı bitirirsen ikinci cildini de getiririm.” TYT'de bu üç ilişki çoğunlukla birbirinden ayırt ettirilir. Bu alt başlıkta üç ilişkiyi ve onları ayırmanın yolunu göreceksin.
Neden-sonuç
Neden-sonuç cümlesinde bir yargı, gerçekleşmiş bir nedene bağlanır: “Asansör bozulduğu için merdivenleri yürüyerek çıktık.” Bu ilişkiyi “-dığı için, -den dolayı, -den, yüzünden, çünkü, bu yüzden, bu nedenle” gibi sözler kurar: “Gürültüden kimse uyuyamadı.”, “Kalorifer yanmıyordu, bu yüzden montlarımızla oturduk.” Neden, sonuçtan önce gerçekleşmiş ya da sonuçla birlikte var olan bir durumdur.
Amaç-sonuç
Amaç-sonuç cümlesinde eylem, henüz gerçekleşmemiş bir hedefe varmak için yapılır: “Sesi herkes duysun diye mikrofonu yaklaştırdı.” Bu ilişkiyi “-mak için, -mak amacıyla, -mak üzere, -sın diye” gibi sözler kurar: “Fidanlar donmasın diye üstlerini örttük.”, “Kardeşini şaşırtmak amacıyla doğum gününü gizli tuttu.” “için” bir edattır (ilgeçtir) ve hem neden hem amaç bildirebilir. Nasıl ayırt edilir: “için”den önceki söz gerçekleşmiş bir durumsa neden, ulaşılmak istenen bir hedefse amaç vardır.
Koşul
Koşul cümlesinde bir yargının gerçekleşmesi bir şarta bağlanır: “Bu kitabı bitirirsen ikinci cildini de getiririm.” Koşulu çoğunlukla şart eki (-sa, -se) kurar; “-madıkça, şartıyla, takdirde, yeter ki” gibi sözler de koşul bildirir: “Hava açmadıkça yola çıkmayacağız.”, “Erken gelmen şartıyla seni de götürürüm.” Dikkat: “-sa da, -se de” koşul değil, karşıtlık bildirir: “Yağmur yağsa da maç oynanacak.”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Fidanlar donmasın diye üstlerini örttük.” ve “Fidanlar dondu diye çok üzüldük.” cümlelerindeki anlam ilişkilerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede fidanların donmaması henüz gerçekleşmemiş, ulaşılmak istenen bir durumdur; örtme eylemi bu hedef için yapılmıştır. Bu bir amaç-sonuç ilişkisidir. İkinci cümlede fidanların donması gerçekleşmiş bir olaydır ve üzülmenin nedenidir; bu bir neden-sonuç ilişkisidir. “diye” iki cümlede de vardır; ayrımı, önündeki yargının gerçekleşmiş olup olmadığı belirler.
Örnek 2. “Hava açmadıkça yola çıkmayacağız.” ve “Hava açmasa da yola çıkacağız.” cümlelerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümlede yola çıkmak, havanın açması şartına bağlanmıştır; hava açmazsa yolculuk olmayacaktır. Bu bir koşul ilişkisidir. İkinci cümlede ise yolculuk havanın durumuna bağlanmamıştır; “-sa da” eki, hava açmasa bile yola çıkılacağını bildirir. Bu cümlede koşul değil, karşıtlığa rağmen gerçekleşme anlamı vardır.
Sık yapılan hatalar
- “için” ve “diye” sözlerini her zaman neden ya da her zaman amaç saymak.
- “-sa da” ile kurulan cümleleri koşul sanmak.
- Neden-sonuç ile amaç-sonucu ayırırken yargının gerçekleşip gerçekleşmediğine bakmamak.
- Neden gerçekleşmiştir: -dığı için, -den dolayı, yüzünden, çünkü.
- Amaç ulaşılmak istenen hedeftir: -mak için, amacıyla, -sın diye.
- Koşul bir şarttır: -sa, -madıkça, şartıyla; “-sa da” koşul bildirmez.