Konu anlatımı
1921 yazında Milli Mücadele en zor anlarından birini yaşadı; ardından kazanılan Sakarya zaferi dengeleri değiştirdi. Bu alt başlıkta Sakarya'ya giden süreci ve 1921 yılının diplomatik gelişmelerini sırasıyla göreceksin.
Kütahya-Eskişehir ve olağanüstü önlemler
Temmuz 1921'de büyük bir saldırıya geçen Yunan ordusu karşısında Türk ordusu Kütahya-Eskişehir muharebelerinde yenildi; Mustafa Kemal ordunun Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmesini emretti. Bu durum TBMM'de kaygı yarattı. 5 Ağustos 1921'de çıkarılan Başkomutanlık Kanunu ile Mustafa Kemal'e meclisin yetkilerini meclis adına kullanmak üzere üç ay süreyle başkomutanlık verildi; meclis bu yetkiyi gerektiğinde geri alabilecekti. Mustafa Kemal 7–8 Ağustos 1921'de Tekâlif-i Milliye Emirleri'ni yayımladı: her aileden orduya bir takım çamaşır, bir çift çorap ve bir çift çarık vermesi istendi; tüccarda ve halkta bulunan yiyecek ve giyecek stoklarının yüzde kırkı, parası sonradan ödenmek üzere orduya alındı; taşıt sahipleri orduya ücretsiz taşıma yapacak, halk elindeki silah ve cephaneyi teslim edecekti.
Sakarya Meydan Muharebesi
23 Ağustos–13 Eylül 1921 arasında yirmi iki gün süren Sakarya Meydan Muharebesi'nde Türk ordusu, Ankara'ya yönelen Yunan kuvvetlerini durdurdu ve onları geri çekilmeye zorladı. Mustafa Kemal bu savaşta savunmanın tek bir hatta değil, bütün yurt toprağında yapılacağını vurguladı. Bu başarı üzerine TBMM, 19 Eylül 1921'de Mustafa Kemal'i mareşallik rütbesi ve gazilik unvanıyla onurlandırdı. Sakarya'dan sonra Türk ordusu savunmadan saldırıya geçme gücü kazandı; uzun süredir devam eden geri çekilme dönemi sona erdi.
1921 diplomasisi
1921 yılı askerî zaferlerin diplomatik kazanımlara dönüştüğü bir yıl oldu. Şubat–Mart aylarındaki Londra Konferansı'na TBMM temsilcileri de katıldı; konferans sonuçsuz kaldı, ama TBMM görüşlerini uluslararası bir ortamda duyurma fırsatı buldu. 1 Mart 1921'de Afganistan ile imzalanan antlaşmayla Afganistan TBMM'yi tanıyan ilk Müslüman devlet oldu. 16 Mart 1921'de Sovyet Rusya ile imzalanan Moskova Antlaşması'yla Batum Gürcistan'a bırakıldı ve böylece Misak-ı Milli'den ilk taviz verilmiş oldu; Kars ve Ardahan Türkiye'de kaldı ve Sovyet Rusya Misak-ı Milli'yi tanıdı. Sakarya'dan sonra 13 Ekim 1921'de Kafkas cumhuriyetleriyle imzalanan Kars Antlaşması ile doğu sınırı kesinleşti; 20 Ekim 1921'de de Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Sakarya Meydan Muharebesi'nin askerî ve diplomatik sonuçlarını açıklayın.
Çözüm. Askerî bakımdan Yunan ordusunun Ankara'ya ilerleyişi durduruldu; Türk ordusu savunmadan saldırıya geçme gücü kazandı ve uzun süren geri çekilme dönemi sona erdi. Mustafa Kemal mareşallik rütbesi ve gazilik unvanı aldı. Diplomatik bakımdan zafer TBMM'nin uluslararası itibarını artırdı; kısa süre sonra Kafkas cumhuriyetleriyle Kars Antlaşması, İtilaf devletlerinden Fransa ile de Ankara Antlaşması imzalandı. Böylece sahadaki başarı masada da karşılık buldu.
Örnek 2. Moskova Antlaşması ile Kars Antlaşması arasındaki ilişkiyi açıklayın.
Çözüm. 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması ile Sovyet Rusya ve TBMM, doğu sınırının ana hatları üzerinde anlaştı: Kars ve Ardahan Türkiye'de kaldı, Batum Gürcistan'a bırakıldı. Ancak Kafkasya'daki Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan da bu sınırla ilgiliydi. 13 Ekim 1921'de bu cumhuriyetlerle imzalanan Kars Antlaşması, Moskova'da belirlenen esasları onaylayarak Türkiye'nin doğu sınırını kesinleştirdi.
Sık yapılan hatalar
- Başkomutanlık Kanunu'nu Sakarya'dan sonra sanmak; kanun Kütahya-Eskişehir yenilgisinden sonra, Sakarya'dan önce çıkarıldı.
- Başkomutanlık yetkisinin süresiz verildiğini düşünmek; yetki üç ay süreyle verildi ve meclis geri alabilecekti.
- Kars Antlaşması'nın Ankara Antlaşması'ndan sonra imzalandığını sanmak; Kars 13 Ekim, Ankara 20 Ekim 1921'dedir.
- Temmuz 1921 Kütahya-Eskişehir yenilgisi, 5 Ağustos Başkomutanlık Kanunu, 7–8 Ağustos Tekâlif-i Milliye.
- 23 Ağustos–13 Eylül 1921 Sakarya; 19 Eylül mareşallik ve gazilik.
- 1921 diplomasisi: Londra Konferansı, 1 Mart Afganistan, 16 Mart Moskova, 13 Ekim Kars, 20 Ekim Ankara.