Tarih ve Zaman konu anlatımı

Konu anlatımı

Tarih, geçmişte yaşamış insan topluluklarının siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel faaliyetlerini yer ve zaman göstererek, kaynaklara dayanarak ve neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bilimdir. Bir olayın ne zaman olduğunu bilmeden onu öncesi ve sonrasıyla ilişkilendiremezsin; bu yüzden tarih bilgisi zaman bilgisiyle başlar.

Bu sayfada tarih biliminin konusunu ve kaynaklarını, takvimlerin nasıl ortaya çıktığını, hicri, rumi ve miladi takvimleri, bu takvimler arasında dönüşüm yapmayı, yüzyıl ve dönem hesabını ve tarihin çağlara nasıl ayrıldığını göreceksin. Sınavda bu konudan genellikle bir metinden takvim bilgisi çıkarma ve bir yılın hangi yüzyıla, hangi yarıya ya da çeyreğe düştüğünü bulma soruları gelir.

Tarihin konusu ve kaynakları

Tarihin konusu insan topluluklarıdır. Tarih olayları bir kez yaşanır ve aynen tekrarlanmaz; tarihçi geçmişi gözlemleyemez, deney de yapamaz. Bu yüzden geçmişten kalan izlere, yani kaynaklara dayanır. Kitabe, ferman, antlaşma metni ve kronik gibi kaynaklar yazılı; alet, silah, çanak çömlek ve yapı kalıntıları yazısız kaynaktır. Olayın tanıklarına ya da olayın yaşandığı döneme ait kaynaklar birinci el, bunlardan yararlanılarak sonradan yazılan eserler ikinci el kaynaktır. Kaynaklarla kanıtlanabilen bilgiye olgu, tarihçinin olgulara dayanarak yaptığı değerlendirmeye yorum denir: “Malazgirt Savaşı 1071'de yapıldı.” bir olgu, “Malazgirt, Anadolu'nun yurt edinilmesinde en belirleyici gelişmedir.” bir yorumdur.

Zamanın ölçülmesi ve ilk takvimler

İnsanlar zamanı gök cisimlerinin düzenli hareketleriyle ölçtü. Ay'ın Dünya çevresindeki dolanımına dayanan Ay yılı yaklaşık 354 gün, Dünya'nın Güneş çevresindeki dolanımına dayanan Güneş yılı yaklaşık 365 gündür. Sümerler Ay yılına dayanan bir takvim kullandı. Mısırlılar Nil taşkınlarının zamanını önceden bilmek için Güneş yılına dayanan 365 günlük bir takvim geliştirdi. Roma'da M.Ö. I. yüzyılda Jülyen takvimi düzenlendi; bu takvimde zamanla oluşan kayma 1582'de Papa XIII. Gregorius döneminde düzeltilerek bugünkü Gregoryen takvimi ortaya çıktı. Orta Asya Türkleri Güneş yılına dayanan On İki Hayvanlı Türk Takvimi'ni, Büyük Selçuklular Melikşah döneminde Ömer Hayyam'ın da katıldığı bir heyetin hazırladığı Celali Takvimi'ni kullandı.

Hicri, rumi ve miladi takvim

Miladi takvim Güneş yılını esas alır ve yılları Hz. İsa'nın doğum yılı sayılan tarihten başlatır; bu yıldan öncesi M.Ö., sonrası M.S. ile gösterilir. Hicri takvim Ay yılına dayanır; 622'de Hz. Muhammed'in Mekke'yi bırakıp Medine'ye gitmesiyle gerçekleşen hicreti başlangıç alır ve Hz. Ömer zamanında resmî takvim olarak benimsenmiştir. Hicri aylar her yıl yaklaşık 11 gün erken başladığı için zamanla bütün mevsimleri dolaşır. Osmanlı Devleti maaşları Ay yılına göre öderken tarım vergilerini hasat zamanına göre topluyordu; gelir ile gideri aynı ölçüye bağlamak için Tanzimat döneminde mali işlerde rumi takvim kullanılmaya başlandı. Rumi takvim Güneş yılına dayanır, ama yıl sayısını hicretten başlatır. Türkiye'de 26 Aralık 1925'te kabul edilen kanunla 1 Ocak 1926'dan itibaren miladi takvim resmî takvim oldu.

Takvimler arasında dönüşüm

Rumi ve miladi takvimin ikisi de Güneş yılına dayandığı için aralarındaki yıl farkı sabittir: miladi yıl = rumi yıl + 584. TBMM'nin açıldığı rumi 1336 yılı miladi 1920'dir. Hicri yıl kısa olduğu için hicri ile miladi arasındaki fark yıllar geçtikçe azalır; yaklaşık 33 Güneş yılı 34 hicri yıla eşittir. Yaklaşık dönüşüm için miladi ≈ hicri − (hicri ÷ 33) + 622 ve hicri ≈ (miladi − 622) + (miladi − 622) ÷ 32 kullanılır. Örneğin hicri 857 için 857 − 26 + 622 = 1453 bulunur; İstanbul'un fethi gerçekten hicri 857 yılındadır. Hicri yıl başı her yıl farklı bir aya düştüğü için bu hesaplar bir yıl şaşabilir.

Yüzyıl ve dönem hesabı

Miladi takvimde 1–100 yılları I. yüzyıl, 1001–1100 yılları XI. yüzyıldır. Bir yılın son iki basamağı 00 değilse son iki basamak silinir ve kalan sayıya 1 eklenir: 1071 XI. yüzyıl, 1453 XV. yüzyıldır. Son iki basamak 00 ise yıl o yüzyılın son yılıdır: 1900 XIX. yüzyıla aittir. Yüzyılın ilk yarısı ilk 50 yılı, ikinci yarısı son 50 yılı kapsar; çeyrekler 25'er yıllıktır. XVI. yüzyılın ilk çeyreği 1501–1525, son çeyreği 1576–1600 yıllarıdır. M.Ö. tarihlerde yıllar geriye doğru sayılır: büyük sayı daha eski zamanı gösterir ve M.Ö. V. yüzyılın ilk yarısı M.Ö. 500–451 yıllarıdır.

Tarihin dönemlendirilmesi

Yazının kullanılmasından önceki döneme tarih öncesi çağlar, sonrasına tarih çağları denir. Yazı M.Ö. 3200 civarında Mezopotamya'da Sümerler tarafından kullanılmaya başlandı. Tarih çağları genellikle dörde ayrılır: İlk Çağ 375'teki Kavimler Göçü'ne ya da 476'da Batı Roma'nın yıkılışına, Orta Çağ 1453'te İstanbul'un fethine ya da bazı tarihçilere göre 1492'de Amerika'ya ulaşılmasına, Yeni Çağ 1789 Fransız İhtilali'ne kadar sürer; Yakın Çağ 1789'dan günümüze uzanır. Bu sınırlar daha çok Avrupa tarihine göre çizilmiştir ve her toplum için aynı anlamı taşımaz; yazı da her bölgeye aynı anda ulaşmamıştır.

Çözümlü örnekler

Sık yapılan hatalar

• Yüzler basamağını doğrudan yüzyıl sanmak; 1453 XIV. değil XV. yüzyıldır.
• Son iki basamağı 00 olan yılı yeni yüzyılın ilk yılı saymak; 1900 XIX. yüzyılın son yılıdır.
• M.Ö. tarihlerde küçük sayıyı daha eski sanmak; M.Ö. 3200, M.Ö. 2000'den daha eskidir.
• Rumi takvimi Ay yılına dayalı sanmak; rumi takvim Güneş yılına dayanır, yalnızca yıl sayısı hicretten başlar.
• Hicri ile miladi arasındaki farkın da sabit olduğunu düşünmek; Ay yılı kısa olduğu için fark yıllar geçtikçe azalır.
• Çağ sınırlarını bütün dünya için geçerli kesin çizgiler sanmak.