Konu anlatımı
Geçmiş kesintisiz akıp gider; tarihçiler onu incelemeyi kolaylaştırmak için dönemlere ayırır. Bu alt başlıkta tarihin hangi ölçütlerle çağlara ayrıldığını, çağların başlangıç ve bitişlerini ve bu ayrımın sınırlılıklarını göreceksin.
Tarih öncesi ve tarih çağları
Dönemlendirmede en temel ölçüt yazıdır. Yazının kullanılmasından önceki uzun döneme tarih öncesi çağlar denir; bu dönem araç yapımında kullanılan malzemeye göre Taş Devri ve Maden Devri olarak incelenir ve bilgilerimiz kazılardan çıkan buluntulara dayanır. Yazı M.Ö. 3200 civarında Mezopotamya'da Sümerler tarafından kullanılmaya başlandı; tarih çağları bununla başlar. Anadolu'da tarih çağları, Asurlu tüccarların çivi yazısını getirdiği M.Ö. 2000 yıllarında başladı. Yani bir bölgenin tarih çağına girmesi, yazıyı ne zaman kullanmaya başladığına bağlıdır.
Tarih çağları
Tarih çağlarının sınırları, geniş bir alanı etkileyen büyük olaylara göre belirlenmiştir:
- İlk Çağ: yazının kullanılmaya başlanmasından 375'teki Kavimler Göçü'ne ya da 476'da Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışına kadar.
- Orta Çağ: 375 ya da 476'dan 1453'te İstanbul'un fethine ya da bazı tarihçilere göre 1492'de Amerika'ya ulaşılmasına kadar.
- Yeni Çağ: 1453'ten 1789 Fransız İhtilali'ne kadar.
- Yakın Çağ: 1789'dan günümüze kadar.
Dönemlendirmenin sınırlılıkları
Çağ sınırlarını belirleyen olayların çoğu Avrupa tarihine aittir. 1453'te İstanbul'un fethi Avrupa ve Osmanlı için bir dönüm noktasıdır, ama aynı yıl Amerika ya da Doğu Asya halklarının hayatında bir değişiklik yaratmamıştır. Yazıyı kullanmaya başlama zamanı da bölgeden bölgeye değişir: Mezopotamya tarih çağına girdiğinde dünyanın pek çok bölgesi henüz tarih öncesi dönemdeydi. Ayrıca toplumlar bir günde değişmez; bir çağın özellikleri sonraki çağda da bir süre devam eder. Bu yüzden dönemlendirme kesin çizgiler değil, incelemeyi kolaylaştıran yaklaşık sınırlar olarak görülmelidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrenci “1453'te bütün dünyada Orta Çağ sona erdi ve Yeni Çağ başladı.” diyor. Bu ifadeyi değerlendirin.
Çözüm. 1453'te İstanbul'un fethiyle Bizans sona erdi ve top, kale surlarını yıkabilen bir silah olarak öne çıktı; bu yüzden Avrupa tarihinde Orta Çağ'ın kapandığı kabul edilir. Ancak dönemlendirme Avrupa merkezlidir; aynı tarih Amerika yerlileri ya da Doğu Asya toplumları için bir dönüm noktası değildir. Ayrıca toplumsal değişimler bir anda gerçekleşmez. İfade, çağ sınırlarının göreli olduğunu göz ardı ettiği için yanlıştır.
Örnek 2. Mezopotamya'da yazı M.Ö. 3200 civarında kullanılmaya başlanırken Anadolu'da tarih çağları M.Ö. 2000 yıllarında başladı. Bu durum hangi sonuca ulaşmayı sağlar?
Çözüm. Tarih çağlarının başlangıcı yazının kullanılmasına bağlıdır ve yazı her bölgeye aynı anda ulaşmamıştır. Mezopotamya'da yazı kullanıldığı dönemde Anadolu hâlâ tarih öncesi dönemdeydi; Anadolu tarih çağına, Asurlu tüccarların çivi yazısını getirmesiyle girdi. Buradan, tarih öncesi ile tarih çağları arasındaki sınırın her bölge için farklı olduğu ve kültürlerin ticaret yoluyla birbirini etkilediği sonucuna ulaşılır.
Sık yapılan hatalar
- Çağ sınırlarını bütün dünya için geçerli kesin tarihler sanmak.
- Tarih öncesi dönem hakkında hiçbir bilgi olmadığını düşünmek; kazılardan çıkan buluntular bu dönemi tanımamızı sağlar.
- Orta Çağ'ın tek bir kesin bitiş tarihi olduğunu düşünmek; 1453 ve 1492 iki ayrı görüştür.
- Tarih öncesi ile tarih çağlarını ayıran ölçüt yazıdır.
- İlk Çağ 375/476'ya, Orta Çağ 1453'e, Yeni Çağ 1789'a kadar; Yakın Çağ 1789'dan günümüze.
- Dönemlendirme Avrupa merkezlidir ve her toplum için aynı anlamı taşımaz.