Konu anlatımı
Bir Osmanlı belgesindeki tarihi bugünkü takvime çevirebilmek, sınavda sık sorulan bir beceridir. Bu alt başlıkta rumi ve hicri tarihleri miladiye, miladi tarihleri de hicriye yaklaşık olarak çevirmeyi göreceksin.
Rumi tarihten miladi tarihe
Rumi ve miladi takvimin ikisi de Güneş yılına dayandığı için aralarındaki yıl farkı değişmez. Rumi takvimde ilk yıl olarak, o sırada geçerli olan hicri yıl sayısı alındı ve sayım bundan sonra Güneş yılına göre sürdü. İki takvim arasındaki fark böylece 584 yılda sabitlendi: miladi yıl = rumi yıl + 584, rumi yıl = miladi yıl − 584. TBMM'nin açılış tarihi olan 23 Nisan 1336, miladi 23 Nisan 1920'dir. Rumi yıl uzun süre Mart ayında başladığı için daha eski belgelerde Ocak ve Şubat ayları için fark 585 çıkabilir; sınav sorularında genellikle 584 kullanılır.
Hicri tarihten miladi tarihe
Hicri yıl daha kısa sürdüğünden iki takvim arasındaki yıl farkı zamanla küçülür: 1453 yılı hicri 857'ye denk gelir ve fark 596'dır; bugün fark 580'in altına inmiştir. Yaklaşık 33 Güneş yılı 34 hicri yıla eşit olduğundan bir hicri yıl, Güneş yılının yaklaşık 32/33'ü kadardır. Hicri bir yılı miladiye çevirmek için hicri yılın 33'te biri hicri yıldan çıkarılır ve sonuca 622 eklenir: miladi ≈ hicri − (hicri ÷ 33) + 622.
Miladi tarihten hicri tarihe
Miladi bir yılı hicriye çevirmek için önce 622 çıkarılır; bulunan sayı hicretten bu yana geçen Güneş yılıdır. Hicri yıllar daha kısa olduğu için aynı sürede daha fazla hicri yıl geçmiştir; bu yüzden bulunan sayının 32'de biri eklenir: hicri ≈ (miladi − 622) + (miladi − 622) ÷ 32. Örneğin 1071 için 1071 − 622 = 449, 449 ÷ 32 ≈ 14 ve hicri yıl yaklaşık 463 bulunur; Malazgirt Savaşı gerçekten hicri 463 yılındadır. Hicri yıl başı miladi yıl içinde her yıl farklı bir aya düştüğü için bu hesaplar bir yıl şaşabilir; sonuç yaklaşık olarak verilir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. TBMM'nin açılış tarihi belgelerde 23 Nisan 1336 olarak geçer. Bu tarih hangi takvime göredir ve miladi karşılığı nedir?
Çözüm. 1336 yılı, olayın yaşandığı dönemde resmî işlerde kullanılan rumi takvime göredir. Rumi ve miladi takvim Güneş yılına dayandığı için yıl farkı sabittir ve 584'tür. 1336 + 584 = 1920 bulunur. TBMM 23 Nisan 1920'de açılmıştır; bu tarih XX. yüzyılın ilk yarısına ve ilk çeyreğine düşer.
Örnek 2. Hicri 1000 yılı yaklaşık olarak hangi miladi yıla ve yüzyılın hangi bölümüne denk gelir?
Çözüm. Hicri yıldan hicri yılın 33'te biri çıkarılıp 622 eklenir. 1000 ÷ 33 ≈ 30 olduğundan 1000 − 30 + 622 = 1592 bulunur. Hicri yıl başı miladi yılın sonbaharına denk gelebildiği için hicri 1000 yılı yaklaşık 1591–1592 yıllarına karşılık gelir. Bu yıllar XVI. yüzyılın son çeyreğindedir.
Sık yapılan hatalar
- Hicri ile miladi arasındaki farkı da sabit sanıp her hicri yıla 622 eklemek; Ay yılı kısa olduğu için düzeltme gerekir.
- Rumi tarihe 622 eklemek; rumi ile miladi arasındaki fark 584'tür.
- Hicri dönüşüm sonuçlarını kesin yıl gibi vermek; bu hesaplar bir yıl kayabilir.
- Miladi = rumi + 584.
- Miladi ≈ hicri − hicri ÷ 33 + 622.
- Hicri ≈ (miladi − 622) + (miladi − 622) ÷ 32.
- Hicri ile miladi arasındaki fark yıllar geçtikçe azalır.