Konu anlatımı
Osmanlı belgelerini ve Cumhuriyet'in ilk yıllarını incelerken üç farklı takvimle karşılaşırsın. Bu alt başlıkta hicri, rumi ve miladi takvimin dayandığı esasları, başlangıçlarını ve hangi işlerde kullanıldıklarını göreceksin.
Miladi takvim
Miladi takvim Güneş yılını esas alır; yıllar, Hz. İsa'nın doğum yılı olarak kabul edilen tarihten itibaren sayılır. Bu başlangıçtan önceki yıllar Milattan Önce (M.Ö.), sonraki yıllar Milattan Sonra (M.S.) diye gösterilir. Bir yıl 365 gündür; dört yılda bir şubat 29 gün çeker ve yıl 366 gün olur. Bugün kullanılan miladi takvim, 1582'de düzeltilen Gregoryen takvimidir. Avrupa ülkeleri bu düzeltmeyi farklı zamanlarda benimsedi; Rusya gibi Ortodoks ülkeler XX. yüzyıla kadar eski Jülyen takvimini kullandı.
Hicri takvim
Hicri takvim Ay yılına dayanır; yılı on iki Ay ayından oluşur ve yaklaşık 354 gündür. Takvim, 622'de Hz. Muhammed'in Mekke'yi bırakıp Medine'ye gitmesiyle gerçekleşen hicreti başlangıç kabul eder. Hz. Ömer zamanında resmî takvim olarak benimsendi ve İslam dünyasında yaygınlaştı. Ay yılı Güneş yılından 11 gün kadar kısa sürdüğünden Ramazan, Muharrem gibi hicri aylar her yıl 11 gün kadar önce başlar ve yaklaşık 33 yılda bütün mevsimleri dolaşır. Bu yüzden hicri takvim dinî günleri belirlemeye uygundur, ama hasat zamanına bağlı işleri planlamaya elverişli değildir.
Rumi takvim ve miladi takvime geçiş
Osmanlı Devleti'nde dinî işlerde ve günlük hayatta hicri takvim kullanılıyordu. Ancak maaşlar Ay yılı hesabıyla ödenirken tarım vergileri ürünün kaldırıldığı mevsimde, dolayısıyla Güneş yılına bağlı olarak toplanıyordu. Ay yılı kısa olduğu için yaklaşık 33 yılda bir, fazladan bir yıllık maaş ödeniyor ve gelirle gider arasında açık oluşuyordu. Bu sorunu gidermek için Tanzimat döneminde mali işlerde rumi takvim kullanılmaya başlandı. Rumi takvim, ay ve gün hesabında Jülyen takvimini izleyen bir Güneş yılı takvimidir; ama yıl sayısını hicretten başlatır. Türkiye'de 26 Aralık 1925'te kabul edilen kanunla 1 Ocak 1926'dan itibaren miladi takvim resmî takvim oldu.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Osmanlı Devleti'nde vergiler Güneş yılına, maaşlar Ay yılına göre işlediğinde 66 Güneş yılı içinde kaç kez fazladan bir yıllık maaş ödenir? Rumi takvim bu sorunu nasıl çözer?
Çözüm. Ay yılı yaklaşık 11 gün kısa olduğu için 33 Güneş yılı yaklaşık 34 Ay yılına eşittir. Maaşlar Ay yılına göre ödendiğinde her 33 Güneş yılında bir yıllık maaş fazladan ödenir; 66 Güneş yılında bu durum 2 kez yaşanır. Vergiler aynı sürede 66 kez toplandığı için gelir-gider dengesi bozulur. Rumi takvim mali yılı Güneş yılına bağladığı için maaş ve vergiler aynı yıl ölçüsüyle hesaplanır ve açık ortadan kalkar.
Örnek 2. Bir metinde şu bilgi yer alıyor: “Bu takvim Güneş yılına dayanır; ama yıl sayısını Hz. Muhammed'in Medine'ye göçünden başlatır.” Metindeki takvim hangisidir? Hicri ve miladi takvimden hangi yönleriyle ayrılır?
Çözüm. Güneş yılına dayanıp yıl sayısını hicretten başlatan takvim rumi takvimdir. Rumi takvim, Ay yılına dayanan hicri takvimle başlangıç noktasını paylaşır, ama yıl uzunluğu bakımından ondan ayrılır. Miladi takvimle yıl uzunluğu aynıdır, ama başlangıç noktası farklıdır; miladi takvim Hz. İsa'nın doğumunu esas alır.
Sık yapılan hatalar
- Rumi takvimin Ay yılına dayandığını sanmak; rumi takvim Güneş yılı takvimidir.
- Osmanlı'nın rumi takvime geçince hicri takvimi tamamen bıraktığını düşünmek; rumi takvim mali işlerde kullanıldı.
- Miladi takvime geçişi 1923 ya da 1928 sanmak; kanun 26 Aralık 1925'te kabul edildi, 1 Ocak 1926'da uygulanmaya başlandı.
- Miladi: Güneş yılı, Hz. İsa'nın doğumu. Hicri: Ay yılı, 622 hicret. Rumi: Güneş yılı, hicretten sayılan yıl.
- Rumi takvim gelir ve gider hesaplarını aynı yıl ölçüsüne bağlamak için mali işlerde kullanıldı.
- Türkiye resmî işlerde 1 Ocak 1926'dan beri miladi takvimi kullanır.