Konu anlatımı
Türklerin bilinen ilk yurdu Orta Asya'nın bozkırlarıdır. Bu geniş ve karasal iklimli coğrafya hayvancılığa dayalı, atlı ve konargöçer bir yaşam biçimini, bu yaşam biçimi de kendine özgü bir devlet ve ordu anlayışını doğurdu. İlk Çağ'dan Orta Çağ'a Asya Hunları, Göktürkler ve Uygurlar gibi büyük devletler kuruldu; Türk toplulukları Çin'den Avrupa'ya uzanan bir alanda tarihe yön verdi.
Bu sayfada bozkır kültürünü ve ekonomisini, Asya ve Avrupa Hunlarını, Göktürkleri ve Orhun Yazıtları'nı, Uygurların yerleşik hayata geçişini, Karluklar ve Hazarlar gibi öteki Türk topluluklarını ve kut, töre, kurultay ve ordu-millet kavramlarını göreceksin.
Bozkır kültürü ve ekonomi
Orta Asya'nın uzun ve sert kışları, kısa yazları ve geniş otlakları tarımdan çok hayvancılığa elverişliydi; bu yüzden ekonominin temeli hayvancılıktı. Sürülerine otlak arayan Türkler yazın yaylaklara, kışın kışlaklara göç eden konargöçer bir hayat sürdü ve kolay taşınabilen keçe çadırlarda yaşadı. Atı evcilleştirmeleri hızlı yer değiştirmelerini ve güçlü atlı birlikler kurmalarını sağladı. Hayvancılığın yanında maden işçiliği, dokumacılık ve İpek Yolu üzerinden yapılan ticaret önemliydi. Toplum aile (oguş), sülale (urug), boy ve bodun (millet) basamaklarından oluşuyordu; bodunun siyasi örgütlenmesi il, yani devletti.
Asya Hunları ve Kavimler Göçü
Bilinen ilk Türk devleti olan Asya Hun Devleti'nde M.Ö. 209'da başa geçen Mete Han, orduyu onluk, yüzlük, binlik ve on binlik birliklere ayıran onlu sistemi uyguladı ve Çin'i yıllık vergiye bağladı. Çinliler kuzeyden gelen akınlara karşı surlarını onarıp genişletti. Asya Hun Devleti taht kavgaları ve Çin'in ayrılık çıkaran politikalarıyla zayıflayıp parçalandı. Batıya göç eden Hunlar 375'te İtil (Volga) Nehri'ni geçerek Germen kavimlerini yerinden etti ve Kavimler Göçü'nü başlattı. Avrupa Hun Devleti en güçlü dönemini Attila zamanında yaşadı; Doğu Roma'yı vergiye bağladı ve Batı Roma topraklarına seferler yaptı. Attila'nın 453'te ölümünden sonra devlet kısa sürede dağıldı.
Göktürkler ve Orhun Yazıtları
Göktürk Devleti 552'de Bumin Kağan'ın Avarları yenmesiyle kuruldu ve Türk adını taşıyan ilk devlet oldu. Devlet ikili teşkilatla yönetildi: doğuda kağan, batıda onun adına yabgu bulunuyordu. Batıda İstemi Yabgu Sasanilerle iş birliği yaparak Akhunları yıktı ve Bizans ile elçiler aracılığıyla ilişki kurdu. Göktürkler 582'de doğu ve batı olarak ikiye ayrıldı; Doğu Göktürkleri 630'da Çin egemenliğine girdi. VII. yüzyılın sonlarında Kutluk Kağan Çin egemenliğine son vererek II. Göktürk Devleti'ni kurdu. Bilge Kağan, kardeşi Kül Tigin ve devlet adamı Tonyukuk adına dikilen Orhun Yazıtları, Türklerin kendi alfabeleri ve dilleriyle yazdığı bilinen ilk belgeler arasındadır. II. Göktürk Devleti VIII. yüzyılın ortalarında Uygur, Karluk ve Basmıl boylarının saldırısıyla yıkıldı.
Uygurlar ve yerleşik hayat
Uygurlar VIII. yüzyılın ortalarında Ötüken merkezli bir devlet kurdu. Bögü Kağan döneminde benimsenen Maniheizm'in, hayvan öldürmeyi ve et yemeyi hoş görmeyen kurallarıyla Uygurların bozkır yaşamından uzaklaşmasında etkili olduğu kabul edilir. Uygurlar şehirler kurdu, tarım ve ticaretle uğraştı, tapınak ve saraylar yaptı. Kendi alfabelerini kullandılar; kâğıt ve tahta kalıplarla baskı tekniğinden yararlandılar, dinî ve hukuki metinler yazdılar, duvar resimleri ve minyatürler yaptılar. 840'ta Kırgızların saldırısıyla Ötüken'deki devletleri yıkılınca Turfan ve Kansu bölgelerinde yeni devletler kurdular.
Karluklar, Hazarlar ve öteki topluluklar
Karluklar 751'deki Talas Savaşı'nda Çin'e karşı Abbasilerin yanında yer aldı; İslamiyet'i benimseyen ilk Türk toplulukları arasındadır ve Karahanlı Devleti'nin kuruluşunda rol oynadı. Hazar Denizi'nin kuzeyinde kurulan Hazar Kağanlığı'nın yöneticileri Museviliği benimsedi; başkent İtil'de farklı dinlere bağlı halklar bir arada yaşadı ve her topluluğun davalarına kendi inancından yargıçlar baktı. Hazarlar ticaret yollarını denetleyerek zenginleşti ve Bizans ile iş birliği yaptı. İtil boyundaki Bulgarlar 922'de İslamiyet'i kabul ederken Tuna boyuna yerleşen Bulgarlar Hristiyanlaşıp zamanla Slavlaştı. Peçenekler, Oğuzlar ve Kıpçaklar da Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlarda etkili oldu.
Kut, töre, kurultay ve ordu-millet
Eski Türklerde yönetme yetkisi olan kutun hükümdara Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. Kut bütün hanedan üyelerinin hakkı sayıldığı ve ülke hanedanın ortak malı kabul edildiği için hükümdarın ölümünden sonra taht kavgaları çıkar, devletler kısa sürede parçalanabilirdi. Töre denen yazısız hukuk kuralları hükümdar dâhil herkesi bağlardı; yeni ihtiyaçlar kurultayda görüşülerek töreye kurallar eklenebilirdi. Kurultay (toy, kengeş), hükümdarın başkanlığında hatun, beyler ve boy başbuğlarının katıldığı bir danışma meclisiydi; son kararı hükümdar verirdi. Bozkır yaşamının gereği olarak savaşabilecek her erkek asker sayılırdı; bu ordu-millet anlayışı atlı ve hareketli Türk ordularının temeliydi.
İnanç ve kültür
Eski Türkler evreni yaratan tek ve yüce bir Gök Tanrı'ya inanır, ölümden sonra hayatın sürdüğünü düşünürdü. Atalara, yere ve suya saygı gösterilir, kam denen kişiler törenleri yönetirdi; ancak devlet işlerine yön veren güçlü bir din adamı sınıfı oluşmadı. Ölenler eşyalarıyla birlikte kurgan denen mezarlara gömülür, mezarın yanına ölenin hayattayken yendiği düşmanları simgeleyen balballar dikilirdi. Sanatta hayvan figürlerinin işlendiği hayvan üslubu yaygındı. Oğuz Kağan, Alp Er Tunga, Ergenekon ve Türeyiş gibi destanlar sözlü gelenekle kuşaktan kuşağa aktarıldı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Asya Hun Devleti “bilinen ilk Türk devleti”, Göktürk Devleti ise “Türk adını taşıyan ilk devlet” olarak anılır. Bu iki nitelendirme arasındaki farkı açıklayın.
Çözüm. Asya Hun Devleti, Türk boylarını bir araya getiren ve tarihte varlığı bilinen ilk Türk devletidir; ancak devletin adı Türk sözcüğünü içermez. Göktürk Devleti ise 552'de Bumin Kağan tarafından kurulan ve Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk devlettir. Biri devletin zaman bakımından önceliğini, öbürü Türk adının siyasi bir kimlik olarak ilk kez kullanılmasını anlatır; bu yüzden iki ifade birbiriyle çelişmez.
Örnek 2. Göktürk Devleti'nin 582'de doğu ve batı olarak ikiye ayrılması ile ikili teşkilat ve kut anlayışı arasında nasıl bir bağ kurulabilir?
Çözüm. Göktürklerde ülkenin doğusunu kağan, batısını onun adına bir hanedan üyesi olan yabgu yönetiyordu. Kut bütün hanedan üyelerinin hakkı sayıldığı için batıyı yöneten yabgu da hükümdarlık iddiasında bulunabiliyordu. Taht kavgaları ve Çin'in hanedan üyelerini birbirine düşüren politikası bu ayrılığı derinleştirdi. Sonuçta geniş ülkeyi yönetmeyi kolaylaştıran ikili teşkilat, kut anlayışıyla birleşince devletin 582'de ikiye ayrılmasına zemin hazırladı.
Örnek 3. Uygurların yerleşik hayata geçmesinin ekonomik ve kültürel sonuçlarını açıklayın.
Çözüm. Ekonomik bakımdan hayvancılığın yanında tarım, zanaat ve ticaret gelişti; şehirler kuruldu ve İpek Yolu ticaretinden daha fazla kazanç sağlandı. Kültürel bakımdan kalıcı yapılar, tapınaklar ve saraylar inşa edildi; alfabe, kâğıt ve baskı tekniği kullanılarak yazılı kültür gelişti, kütüphaneler ve duvar resimleri ortaya çıktı. Bozkırın hareketli yaşamı geride kalırken Orta Asya'da yerleşik bir Türk uygarlığı oluştu.
Sık yapılan hatalar
- Asya Hun Devleti ile Göktürk Devleti'ni karıştırmak: bilinen ilk Türk devleti Asya Hunları, Türk adını taşıyan ilk devlet Göktürklerdir.
- Kurultay kararlarının hükümdarı bağladığını sanmak; kurultay danışma meclisidir, son kararı hükümdar verir.
- Törenin hiç değişmediğini düşünmek; kurultay kararlarıyla töreye yeni kurallar eklenebilirdi.
- Hazarların İslamiyet'i kabul ettiğini sanmak; Hazar yöneticileri Museviliği benimsedi.
- Orhun Yazıtları'nı I. Göktürk Devleti'ne bağlamak; yazıtlar II. Göktürk Devleti dönemine aittir.
- Bozkır: hayvancılık, at, konargöçer yaşam, yaylak ve kışlak, keçe çadır.
- Asya Hun: bilinen ilk Türk devleti, Mete Han, onlu sistem; Avrupa Hunları: 375, Attila.
- Göktürk: 552, Bumin Kağan, Türk adıyla ilk devlet, ikili teşkilat; Orhun Yazıtları II. Göktürk dönemi.
- Uygur: Maniheizm, şehir, tarım, kâğıt, baskı; 840'ta Kırgızlar yıktı.
- Karluk: Talas'ta Abbasilerin yanında; Hazar: Musevilik ve din hoşgörüsü.
- Kut, töre, kurultay ve ordu-millet eski Türk devlet anlayışının temelidir.