Konu anlatımı
Büyük kağanlıkların yanında pek çok Türk topluluğu Asya'dan Doğu Avrupa'ya uzanan geniş bir alanda devletler ve boy birlikleri kurdu. Bu alt başlıkta bunların en önemlilerini ve tarih içindeki rollerini göreceksin.
Karluklar
Karluklar, II. Göktürk Devleti'ni yıkan boylardan biriydi ve daha sonra Yedisu ile Isık Göl çevresinde güçlendi. 751'de Abbasiler ile Çin arasında yapılan Talas Savaşı'nda Abbasilerin safına geçtiler ve Abbasilerin kazanmasında önemli rol oynadılar. Bu savaş Çin'in Orta Asya'daki ilerleyişini durdurdu ve Türk-Arap yakınlaşmasını hızlandırdı. Karluklar İslamiyet'i benimseyen ilk Türk toplulukları arasındadır; Çiğil ve Yağma boylarıyla birlikte ilk Müslüman Türk devletlerinden Karahanlı Devleti'nin kuruluşunda rol oynadılar.
Hazarlar
Hazar Kağanlığı VII. yüzyıldan X. yüzyıla kadar Hazar Denizi'nin kuzeyinde, Kafkasya ile İtil (Volga) arasındaki bozkırlarda hüküm sürdü. Başkent İtil, İpek Yolu'nun kuzey kolunun İtil boyundaki kürk ticaretiyle buluştuğu noktadaydı; devletin en önemli geliri, kervanlardan ve gemilerden toplanan gümrük vergileriydi. Hazar yöneticileri Museviliği benimsedi; ancak ülkede Müslümanlar, Hristiyanlar ve eski inançlara bağlı halklar da yaşıyordu ve her topluluğun davalarına kendi inancından yargıçlar bakıyordu. Hazarlar Bizans ile iş birliği yaptı ve Arapların Kafkasya'dan kuzeye ilerlemesini durdurdu. Kağanlık X. yüzyılda Kiev Rus Knezliği'nin saldırılarıyla yıkıldı.
Bulgarlar, Peçenekler, Oğuzlar ve Kıpçaklar
Bulgarların bir bölümü İtil boyunda devlet kurdu ve 922'de Abbasi halifesinin gönderdiği elçilik heyetinin ziyareti sırasında İslamiyet'i resmen kabul etti. Tuna boyuna yerleşen Bulgarlar ise Hristiyanlığı benimsedi ve zamanla Slav halkları arasında eridi. Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlarda Peçenekler, Oğuzlar (Uzlar) ve Kıpçaklar (Kumanlar) etkili oldu; bunlar Bizans, Rus knezlikleri ve Macarlarla sık sık mücadele etti. Oğuzların bir kolu daha sonra Selçuklu Devleti'ni kurarak Türk tarihinin yönünü batıya, İran ve Anadolu'ya çevirdi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Talas Savaşı'nın Türk tarihi bakımından sonuçlarını açıklayın.
Çözüm. Talas Savaşı'nda Abbasilerin Karlukların desteğiyle Çin'i yenmesi, Çin'in Orta Asya'daki ilerleyişini durdurdu ve Türk boylarını Çin baskısından kurtardı. Türklerle Araplar arasındaki düşmanlık yerini yakınlaşmaya bıraktı; Türkler arasında İslamiyet'in yayılması hızlandı. Karluklar gibi topluluklar İslamiyet'i benimseyerek ilk Müslüman Türk devletlerinin kuruluşuna zemin hazırladı.
Örnek 2. İtil Bulgarları ile Tuna Bulgarlarının farklı yollara girmesi, bir topluluğun kimliğinin oluşmasında hangi etkenlerin rol oynadığını gösterir?
Çözüm. İtil Bulgarları İslamiyet'i kabul ederek İslam dünyasıyla bağ kurdu ve Türk kimliklerini uzun süre korudu. Tuna Bulgarları ise Hristiyanlığı benimseyip Slav nüfusun yoğun olduğu bir bölgede yaşadıkları için zamanla dil ve kültür bakımından Slavlaştı. Bu örnek, bir topluluğun kimliğinde din, yaşanılan coğrafya ve çevredeki nüfusun yapısının belirleyici olduğunu gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Hazarların İslamiyet'i kabul ettiğini sanmak; Hazar yöneticileri Museviliği benimsedi.
- Karlukların Talas Savaşı'nda Çin'i desteklediğini düşünmek; Karluklar Abbasilerin yanında yer aldı.
- Bütün Bulgarların Müslüman olduğunu sanmak; Tuna Bulgarları Hristiyanlaştı.
- Karluklar: 751 Talas'ta Abbasilerin yanında; İslamiyet'i ilk benimseyen Türk topluluklarından.
- Hazarlar: İtil, ticaret ve gümrük gelirleri, yöneticilerin Museviliği, din hoşgörüsü.
- İtil Bulgarları 922'de İslamiyet'i kabul etti; Tuna Bulgarları Hristiyanlaşıp Slavlaştı.