Konu anlatımı
Türklerin tarih sahnesine çıktığı Orta Asya bozkırları, yaşam biçimlerini, ekonomilerini ve devlet anlayışlarını derinden etkiledi. Bu alt başlıkta bozkır coğrafyasının Türk kültürünü nasıl biçimlendirdiğini göreceksin.
Coğrafya ve geçim
Orta Asya'da kışlar uzun ve sert, yazlar kısa ve kurak geçer; geniş otlaklar tarımdan çok hayvancılığa elverişlidir. Bu yüzden eski Türklerin ekonomisinin temeli at, koyun ve sığır yetiştiriciliğiydi. Sürülerine otlak bulmak için yazın serin yaylaklara, kışın korunaklı kışlaklara göç ettiler; bu yaşam biçimine konargöçerlik denir. Hayvanlardan et, süt ve kımız gibi besinlerin yanında deri, yün ve keçe elde edildi; kolay kurulup taşınabilen keçe çadırlar bu yaşamın evleriydi. Akarsu boylarında ve vahalarda sınırlı da olsa tarım yapıldı.
Atın önemi, zanaat ve ticaret
Atın evcilleştirilmesi bozkır yaşamını kökten değiştirdi: Türkler uzun mesafeleri hızla aşabildi, sürüleri kolayca yönetebildi ve atlı okçulardan oluşan güçlü ordular kurabildi. Hayvancılığın yanında madencilik ve demircilik gelişti; silah, at koşum takımları ve süs eşyaları üretildi. Yün ve keçeden halı, kilim ve giysi dokundu. Hayvancılıkla elde edilemeyen tahıl, ipek ve el sanatları ürünleri ticaretle sağlandı; İpek Yolu'nun denetimi bozkır devletleri için büyük önem taşıdı ve bu durum Çin ile sık sık çatışmalara yol açtı.
Toplumsal yapı ve göçler
Eski Türk toplumunun en küçük birimi aileydi (oguş). Ailelerin birleşmesiyle sülale (urug), sülalelerin birleşmesiyle boy, boyların birleşmesiyle de bodun (millet) oluşuyordu; bodunun siyasi örgütlenmesi il, yani devletti. Kuraklık, otlakların yetersiz kalması, nüfus artışı, salgın hastalıklar ve komşu devletlerin ya da öteki boyların baskısı Türkleri zaman zaman büyük göçlere zorladı. Bu göçler sayesinde Türk kültürü Asya'dan Avrupa'ya, Hindistan'dan Anadolu'ya kadar geniş bir alana yayıldı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bozkırda yaşayan bir topluluğun kalıcı taş evler yerine keçe çadırları tercih etmesi ile geçim biçimi arasında nasıl bir ilişki vardır?
Çözüm. Topluluğun geçimi hayvancılığa dayandığı için sürülerine otlak bulmak amacıyla mevsimden mevsime yer değiştirmek zorundaydı. Kalıcı taş evler bu sürekli hareketle bağdaşmazdı. Keçe çadırlar ise hayvanlardan elde edilen malzemeyle yapılır, kolayca sökülüp taşınabilir ve kurulduğu yerde soğuğa karşı koruyabilirdi. Bu durum doğal ortamın ve ekonominin yaşam biçimini belirlediğini gösterir.
Örnek 2. Bozkır devletlerinin İpek Yolu'nu denetlemek için Çin ile sık sık mücadele etmesinin ekonomik nedenleri neler olabilir?
Çözüm. Hayvancılığa dayanan bozkır ekonomisi tahıl, ipek ve el sanatları gibi ürünleri kendisi üretemiyordu; bu ürünler ticaretle sağlanıyordu. İpek Yolu'ndan geçen kervanlardan alınan vergiler ve ticaretin sağladığı kazanç devletin gelirlerini artırıyordu. Çin ise bu ticareti kendi denetiminde tutmak istiyordu. Bu nedenle yolun denetimi bozkır devletleriyle Çin arasında sürekli bir rekabet konusu oldu.
Sık yapılan hatalar
- Eski Türklerin hiç tarım yapmadığını sanmak; uygun yerlerde sınırlı tarım yapılıyordu.
- Konargöçerliği amaçsız bir dolaşma sanmak; göçler yaylak ile kışlak arasında düzenli olarak yapılırdı.
- Bodun ile boyu karıştırmak; boyların birleşmesiyle bodun (millet) oluşur.
- Bozkır ekonomisi: hayvancılık esas; sınırlı tarım, maden işçiliği, dokuma ve ticaret.
- Konargöçerlik: yazın yaylak, kışın kışlak; keçe çadır.
- Oguş, urug, boy, bodun ve il: aileden devlete toplumsal yapı.