Konu anlatımı
İnsanlık tarihinin büyük bölümü yazının bulunmasından önce geçti. Avcılık ve toplayıcılıkla yaşayan topluluklar zamanla tarım yapmayı, hayvanları evcilleştirmeyi ve köylerde yaşamayı öğrendi; bu birikimin üzerinde Mezopotamya'dan Anadolu'ya, Mısır'dan İran'a ilk devletler ve uygarlıklar kuruldu.
Bu sayfada tarih öncesi çağları ve Neolitik Çağ'daki değişimi, yazının icadını, Mezopotamya ve Mısır uygarlıklarını, Hititleri ve öteki Anadolu uygarlıklarını, Persleri ve Fenikelileri göreceksin. Sınavda bu konudan genellikle bir uygarlık hakkında verilen metinden yönetim, hukuk, ekonomi ve kültür bilgisi çıkarma soruları gelir.
Tarih öncesi çağlar ve Neolitik Çağ
Tarih öncesi çağlar araç yapımında kullanılan malzemeye göre Taş Devri ve Maden Devri olarak incelenir. Taş Devri'nin ilk ve en uzun evresi olan Paleolitik Çağ'da (Yontma Taş Devri) insanlar avcılık ve toplayıcılıkla yaşadı, mağaralarda barındı ve ateşi kullanmayı öğrendi. Neolitik Çağ'da (Cilalı Taş Devri) bitkiler yetiştirilmeye, hayvanlar evcilleştirilmeye başlandı. Üretime geçiş yerleşik hayatı, köyleri, nüfus artışını, mülkiyet anlayışını ve iş bölümünü beraberinde getirdi; çanak çömlek yapımı ve dokumacılık gelişti. Konya'daki Çatalhöyük, Diyarbakır'daki Çayönü ve Burdur'daki Hacılar Anadolu'nun önemli Neolitik yerleşmeleridir; Şanlıurfa'daki Göbeklitepe ise bilinen en eski anıtsal inanç merkezlerinden biridir. Maden Devri'nde önce bakır, sonra tunç, en son demir kullanıldı.
Yazının icadı
Yazı M.Ö. 3200 civarında Mezopotamya'da Sümerler tarafından, tapınaklara getirilen ürünlerin kaydını tutmak için kullanılmaya başlandı. Kil tabletlere bastırılan işaretler zamanla çivi yazısına dönüştü. Mısırlılar resimlere dayanan hiyeroglif yazısını geliştirdi ve papirüsten yazı malzemesi yaptı; hiyeroglif 1822'de Champollion tarafından çözüldü. Anadolu yazıyla, Asurlu tüccarların M.Ö. 2000 yıllarında getirdiği çivi yazısı sayesinde tanıştı. Fenikeliler yüzlerce işarete dayanan yazıların yerine 22 harfli bir alfabe geliştirdi; bu alfabe Yunanlar aracılığıyla Avrupa'ya ulaştı. Yazıyla birlikte tarih çağları başladı, kanunlar ve devlet işleri kayda geçirildi, bilgi kuşaktan kuşağa daha güvenli aktarıldı.
Mezopotamya uygarlıkları
Dicle ile Fırat arasındaki verimli topraklarda kurulan Mezopotamya uygarlıklarının çevresinde doğal engeller bulunmadığı için bölge sık sık istilaya uğradı. Sümerler şehir devletleri hâlinde yaşadı; rahip-krallarca yönetilen bu şehirlerde ziggurat denen yapılar tapınak, depo, okul ve gözlem yeri olarak kullanıldı. Akadlar Mezopotamya'yı tek yönetim altında birleştiren ilk büyük devleti kurdu. Babil Kralı Hammurabi M.Ö. XVIII. yüzyılda kanunlarını bir dikilitaşa yazdırdı; bu kanunlarda “göze göz, dişe diş” diye özetlenen kısas anlayışı vardı ve cezalar kişinin toplumsal sınıfına göre değişirdi. Asurlular Anadolu'da ticaret kolonileri kurdu; Kayseri yakınlarındaki Kültepe'de bulunan tabletler Anadolu'nun en eski yazılı belgeleridir.
Mısır uygarlığı
Mısır uygarlığı Nil Nehri'ne bağlı olarak gelişti. Ülkeyi yöneten firavun tanrı-kral sayılırdı; yönetim teokratik ve mutlak bir yapıdaydı. Ölümden sonra hayata inanan Mısırlılar firavunlar için piramit biçiminde mezarlar yaptı ve bedeni mumyalayarak korudu; mumyalama anatomi ve tıp bilgisinin gelişmesine katkı sağladı. Nil taşkınlarının zamanını bilmek için Güneş yılına dayanan takvim, taşkından sonra tarla sınırlarını yeniden belirlemek için geometri gelişti. Mısır, Suriye'ye egemen olma mücadelesinde Hititlerle karşı karşıya geldi.
Anadolu uygarlıkları
Kızılırmak yayı içinde güçlenen Hititlerin başkenti Hattuşaş'tı (Boğazköy, Çorum). Hititlerde soylulardan oluşan Pankuş Meclisi kralın yetkilerini sınırlardı; Tavananna unvanlı kraliçe de yönetimde söz sahibiydi. Hitit kanunlarında cezalar çoğunlukla tazminata dayanırdı. Hititler Mısır ile Kadeş Antlaşması'nı imzaladı ve kralların yaptıklarını yıllıklara yazdırdı. Gordion merkezli Frigler tarıma büyük önem verdi. Sardes merkezli Lidyalılar M.Ö. VII. yüzyılda bilinen ilk sikkeleri bastı. Batı Anadolu kıyılarındaki İyon şehirlerinde Thales gibi düşünürler doğa olaylarını akılla açıklamaya çalıştı. Van Gölü çevresindeki Urartular baraj ve sulama kanalları yaptı, maden işçiliğinde ilerledi.
Persler ve Fenikeliler
İran'da kurulan Pers İmparatorluğu M.Ö. VI. yüzyılda Lidya'yı ve Babil'i ele geçirerek geniş bir alana yayıldı. Persler ülkeyi satraplık denen eyaletlere ayırdı ve her birinin başına kralın atadığı bir satrap getirdi; satrapları müfettişlerle denetledi. Sardes'ten başkent Susa'ya uzanan ve yol boyunca konak yerleri bulunan Kral Yolu düzenlendi; atlı ulaklarla haberleşmeyi sağlayan bir posta örgütü kuruldu. Bu uygulamalar geniş bir ülkede merkezî denetimi sağlamaya yönelikti. Doğu Akdeniz kıyısındaki Fenikeliler deniz ticaretiyle uğraştı, Kartaca gibi koloniler kurdu ve alfabeyi Akdeniz dünyasına yaydı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Neolitik Çağ'da tarımın başlamasıyla ortaya çıkan değişimleri neden-sonuç zinciri olarak açıklayın.
Çözüm. Bitki yetiştirmeye başlayan insanlar ekinlerinin başında kalmak zorunda olduğu için yerleşik hayata geçti ve köyler kurdu. Düzenli besin üretimi nüfusu artırdı; ihtiyaçtan fazla üretilen ürün biriktirilince mülkiyet anlayışı ve zenginlik farkları doğdu. Herkesin tarımla uğraşması gerekmediği için çömlekçilik ve dokumacılık gibi işlerde uzmanlaşma ve iş bölümü başladı. Bu birikim, ilerleyen dönemde şehirlerin ve devletlerin ortaya çıkmasına zemin hazırladı.
Örnek 2. Bir İlk Çağ toplumunda göz çıkaran kişinin gözünün çıkarıldığı, başka bir toplumda ise yaralayan kişinin zarar görene belirli miktarda gümüş ödediği biliniyor. Bu uygulamalar hangi toplumlara ait olabilir? Aralarındaki temel fark nedir?
Çözüm. Aynı zararın suçluya aynen verilmesi, Hammurabi Kanunları'ndaki kısas anlayışıdır ve Babil'e aittir. Zararın gümüşle ödenmesi ise cezaların çoğunlukla tazminata dayandığı Hitit hukukunu gösterir. Temel fark, Babil'de suçun karşılığının bedenen verilmesi, Hititlerde ise zararın maddi olarak giderilmesidir. Hitit hukuku bu yüzden daha yumuşak sayılır.
Örnek 3. Persler satraplık sistemini kurarken Kral Yolu'nu da düzenlemiş ve ulaklarla bir posta teşkilatı oluşturmuştu. Bu uygulamalar birlikte düşünüldüğünde Perslerin hangi sorunu çözmeye çalıştığı söylenebilir?
Çözüm. Pers İmparatorluğu Anadolu'dan İran'a uzanan, farklı halklardan oluşan çok geniş bir ülkeydi. Satraplık sistemi ülkeyi yönetilebilir parçalara ayırdı; kralın atadığı satraplar ve müfettişler eyaletlerin merkeze bağlılığını sağladı. Kral Yolu ve posta teşkilatı başkentten uzak eyaletlere emirlerin ve haberlerin hızla ulaşmasını sağladı. Bu uygulamalar birlikte, geniş topraklarda merkezî yönetimin denetimini güçlendirmeye yönelikti.
Sık yapılan hatalar
- Yazıyı Fenikelilerin bulduğunu sanmak; yazıyı Sümerler kullanmaya başladı, Fenikeliler alfabeyi geliştirdi.
- Hitit hukukunun da kısasa dayandığını düşünmek; Hitit kanunlarında cezalar çoğunlukla tazminata dayanır.
- Hammurabi Kanunları'nda herkesin eşit sayıldığını sanmak; cezalar toplumsal sınıfa göre değişirdi.
- Tarımın ve yerleşik hayatın Paleolitik Çağ'da başladığını düşünmek; bu değişim Neolitik Çağ'a aittir.
- Zigguratı yalnızca tapınak sanmak; depo, okul ve gözlem yeri olarak da kullanıldı.
- Neolitik Çağ: tarım, hayvanların evcilleştirilmesi, yerleşik hayat, mülkiyet ve iş bölümü.
- Yazı: Sümerler (çivi yazısı, M.Ö. 3200 civarı), Mısır (hiyeroglif), Fenike (22 harfli alfabe).
- Hammurabi: kısas ve sınıfa göre ceza; Hitit: tazminat, Pankuş ve Tavananna.
- Lidya: sikke; İyon: akılcı düşünce; Urartu: kanal ve baraj; Frig: tarım.
- Pers: satraplık, Kral Yolu, posta teşkilatı.