Konu anlatımı
İnsanlığın yazıyı kullanmadan önce geçirdiği on binlerce yıl, kazılarda bulunan aletler, kemikler ve yapı kalıntıları sayesinde tanınır. Bu alt başlıkta tarih öncesi çağların evrelerini, Neolitik Çağ'da yaşanan büyük değişimi ve Anadolu'daki önemli yerleşmeleri göreceksin.
Paleolitik ve Mezolitik Çağ
Taş Devri'nin ilk ve en uzun evresi Paleolitik Çağ'dır (Eski Taş ya da Yontma Taş Devri). Bu dönemde insanlar küçük gruplar hâlinde avcılık ve toplayıcılıkla yaşadı, yiyecek bulmak için sürekli yer değiştirdi ve mağaralarda ya da kaya sığınaklarında barındı. Taşı yontarak kaba aletler yaptılar, ateşi kullanmayı öğrendiler ve mağara duvarlarına resimler çizdiler. Antalya'daki Karain Mağarası Anadolu'nun önemli Paleolitik merkezlerindendir. Mezolitik Çağ'da (Orta Taş Devri) küçük ve ince işlenmiş taş aletler yaygınlaştı; Antalya'daki Beldibi ve Belbaşı bu döneme ait buluntular verir.
Neolitik Çağ'daki değişim
Neolitik Çağ'da (Cilalı Taş ya da Yeni Taş Devri) insanlar buğday, arpa gibi bitkileri yetiştirmeye ve koyun, keçi gibi hayvanları evcilleştirmeye başladı. Doğada hazır bulduğunu tüketen insanın üretici hâline gelmesi o kadar köklü bir değişimdir ki buna Neolitik devrim denir. Ekinlerin başında kalmak gerektiği için yerleşik hayata geçildi ve ilk köyler kuruldu. Düzenli üretim nüfusu artırdı; ihtiyaçtan fazla ürün biriktirilince mülkiyet anlayışı ve zenginlik farkları ortaya çıktı. Çanak çömlek yapımı, dokumacılık ve takas gelişti, toplum içinde iş bölümü başladı.
Anadolu'daki yerleşmeler ve Maden Devri
Konya'daki Çatalhöyük'te evler birbirine bitişik yapılmış, evlere çatıdaki açıklıklardan merdivenle girilmiştir; duvar resimleri ve bereketi simgeleyen kadın heykelcikleri bulunmuştur. Diyarbakır'daki Çayönü ve Burdur'daki Hacılar da önemli Neolitik yerleşmelerdir. Şanlıurfa'daki Göbeklitepe, T biçimli büyük dikilitaşlarıyla bilinen en eski anıtsal inanç merkezlerinden biridir ve inancın toplulukları bir araya getirmedeki rolünü gösterir. Neolitik Çağ'dan sonra başlayan Maden Devri'nde önce bakır, sonra bakır ile kalayın karışımı olan tunç, en son demir kullanıldı. Tunç Çağı'nda Mezopotamya'da yazının kullanılmaya başlanmasıyla bu bölgede tarih öncesi çağlar sona erdi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir kazıda birbirine bitişik evler, tahıl depoları, çanak çömlek parçaları ve dokuma tezgâhı ağırlıkları bulunuyor. Bu yerleşme hangi döneme ait olabilir? Buluntular o dönemin hangi özelliklerini gösterir?
Çözüm. Bitişik evlerden oluşan kalıcı bir köy ve tahıl depoları, üretime dayalı yerleşik hayatı gösterir; bu özellikler Neolitik Çağ'a aittir. Tahıl depoları ürün fazlasının biriktirildiğini, yani tarımın yapıldığını ve mülkiyet anlayışının geliştiğini gösterir. Çanak çömlek ve dokuma ağırlıkları, yiyeceklerin saklanması ve giyim için yeni üretim alanlarının ortaya çıktığını, bu işlerde uzmanlaşmanın başladığını düşündürür.
Örnek 2. Paleolitik Çağ'da yaşayan bir topluluk ile Neolitik Çağ'da yaşayan bir topluluğu beslenme, barınma ve toplumsal yapı bakımından karşılaştırın.
Çözüm. Paleolitik topluluk avcılık ve toplayıcılıkla beslenir, doğada hazır bulduğunu tüketir ve yiyecek peşinde sürekli yer değiştirir; mağaralarda ya da geçici barınaklarda yaşar. Neolitik topluluk ise tarım ve hayvancılıkla kendi besinini üretir ve köylerde kalıcı evlerde yaşar. Paleolitik topluluk küçük ve görece eşitlikçidir; Neolitik toplulukta nüfus artar, ürün fazlası mülkiyet ve zenginlik farklarını, uzmanlaşma da iş bölümünü doğurur.
Sık yapılan hatalar
- Tarım ve yerleşik hayatın Paleolitik Çağ'da başladığını sanmak.
- Tunç Çağı'nı demirin kullanıldığı dönem sanmak; tunç, bakır ile kalayın karışımıdır.
- Tarih öncesi çağlar hakkında bilgi olmadığını düşünmek; bilgilerimiz kazı buluntularına dayanır.
- Paleolitik: avcılık-toplayıcılık, mağara, ateş; Neolitik: tarım, hayvancılık, köy, mülkiyet.
- Anadolu'da Neolitik merkezler: Çatalhöyük, Çayönü, Hacılar; Göbeklitepe en eski anıtsal inanç merkezlerinden.
- Maden Devri: bakır, tunç, demir; yazı Tunç Çağı'nda ortaya çıktı.