Konu anlatımı
Yazı, insanlığın bilgiyi saklama ve aktarma biçimini kökten değiştirdi. Bu alt başlıkta yazının hangi ihtiyaçla ortaya çıktığını, farklı uygarlıklarda nasıl geliştiğini ve hangi sonuçları doğurduğunu göreceksin.
Mezopotamya'da çivi yazısı
Yazının en eski örnekleri M.Ö. 3200 civarına tarihlenir ve Mezopotamya'da Sümerlere aittir. İlk tabletler, tapınaklara getirilen tahılın ve hayvanların miktarını gösteren kayıtlardır; yani yazı ekonomik bir ihtiyaçla doğdu. Önce nesneleri gösteren küçük resimler kullanıldı; bu resimler zamanla sadeleşti, yaş kile sivri uçlu kamışla bastırılan çivi biçimli işaretlere dönüştü ve heceleri karşılamaya başladı. Yüzlerce işaretin öğrenilmesi uzun bir eğitim gerektirdiğinden okuryazarlık kâtiplerle sınırlı kaldı. Akadlar, Babilliler, Asurlular ve Hititler gibi farklı diller konuşan toplumlar da çivi yazısını kendi dillerine uyarladı.
Mısır'da hiyeroglif
Mısırlılar resimlere dayanan hiyeroglif yazısını geliştirdi ve tapınak ile anıt duvarlarında kullandı. Günlük işler için daha hızlı yazılabilen sadeleştirilmiş yazı biçimleri de ortaya çıktı. Mısırlıların Nil boyundaki papirüs sazından hazırladığı yazı yüzeyi hafif olduğu için kolayca taşınabiliyordu. Hiyeroglif yüzyıllarca okunamadı. 1799'da ortaya çıkarılan Rosetta Taşı aynı metni hiyeroglif, demotik ve Eski Yunanca olmak üzere üç ayrı yazıyla taşıyordu; Champollion adlı Fransız bilgin üç metni karşılaştırarak 1822'de hiyeroglifi okumayı başardı.
Alfabe ve yazının sonuçları
Doğu Akdeniz kıyısında deniz ticareti yapan Fenikeliler, öğrenilmesi yıllar alan yüzlerce işaretin yerine yalnızca 22 harfli bir alfabe kullanmaya başladı. Bu alfabe ticaret yoluyla Yunanlara geçti; Yunanlar ünlü harfleri ekleyerek alfabeyi geliştirdi ve bugünkü Latin alfabesinin temeli atıldı. Anadolu ise yazıyla M.Ö. 2000 yıllarında, Asurlu tüccarların getirdiği çivi yazısı sayesinde tanıştı. Yazıyla birlikte tarih çağları başladı; devlet işleri, ticari anlaşmalar ve kanunlar kayda geçirildi, bilgi kuşaktan kuşağa daha güvenli biçimde aktarıldı ve Gılgamış Destanı gibi edebî eserler yazıya döküldü.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Sümerlere ait en eski tabletlerin büyük bölümünün tahıl ve hayvan kayıtları olması, destan ve kanun metinlerinin ise daha sonraki dönemlere ait olması hangi sonuca ulaşmayı sağlar?
Çözüm. En eski yazılı belgelerin ürün ve hayvan kayıtları olması, yazının ilk olarak ekonomik bir ihtiyaçla, yani tapınağa gelen malların kaydını tutmak için kullanıldığını gösterir. Edebî ve hukuki metinlerin sonradan ortaya çıkması, yazının zamanla yeni alanlara yayıldığını ve işlevlerinin genişlediğini gösterir. Kayıtların tapınaklarda tutulması da tapınakların ekonomik hayattaki önemine işaret eder.
Örnek 2. Fenike alfabesinin kısa sürede Akdeniz dünyasına yayılmasının nedenleri neler olabilir?
Çözüm. Fenike alfabesi yüzlerce işaret yerine 22 harften oluştuğu için çok daha kolay öğreniliyordu; yazı yalnızca uzun eğitim görmüş kâtiplerin tekelinde kalmadı. Fenikeliler deniz ticaretiyle uğraştı ve Akdeniz kıyılarında koloniler kurdu; ticaret ilişkileri alfabenin Yunanlar başta olmak üzere başka toplumlara geçmesini sağladı. Kolay öğrenilmesi ve geniş ticaret ağı birlikte alfabenin hızla yayılmasında etkili oldu.
Sık yapılan hatalar
- Yazıyı Fenikelilerin icat ettiğini sanmak; Fenikeliler yazıyı değil, alfabeyi geliştirdi.
- Yazının ilk olarak edebî eserler için kullanıldığını düşünmek; ilk yazılar kayıt amaçlıdır.
- Anadolu'ya yazıyı Hititlerin getirdiğini sanmak; yazıyı Anadolu'ya Asurlu tüccarlar getirdi.
- Çivi yazısı: Sümerler, M.Ö. 3200 civarı, kil tablet, kayıt ihtiyacı.
- Hiyeroglif: Mısır, papirüs; 1822'de Champollion çözdü.
- Fenike: 22 harfli alfabe, ticaret yoluyla Yunanlara ve Avrupa'ya geçti.
- Anadolu'da tarih çağları Asurlu tüccarların getirdiği yazıyla başladı.