Türklerin İslamiyet'i Kabulü ve İlk Türk-İslam Devletleri konu anlatımı

Konu anlatımı

Talas Savaşı'ndan sonra başlayan Türk-Arap yakınlaşması, X. yüzyıldan itibaren İslamiyet'in Türk boyları arasında topluca yayılmasıyla sonuçlandı. Müslüman olan Türkler kısa sürede Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklular gibi güçlü devletler kurdu; XI. yüzyılda İslam dünyasının siyasi önderliği Türklerin eline geçti.

Bu sayfada Türklerin İslamiyet'i kabul etme nedenlerini ve sonuçlarını, Karahanlıları ve bu dönemde yazılan Türkçe eserleri, Gaznelileri, Büyük Selçuklu Devleti'ni ve kurumlarını, Nizamiye medreselerini ve Ahmet Yesevi'yi göreceksin.

Türklerin İslamiyet'i kabulü

Hz. Ömer döneminde Sasani Devleti'nin yıkılmasıyla Araplar ve Türkler komşu oldu. Emeviler döneminde Arap olmayan Müslümanlara ayrımcılık yapılması ve Maveraünnehir'deki savaşlar Türklerin İslamiyet'e ısınmasını geciktirdi. Abbasilerin eşitlikçi politikası ve 751'deki Talas Savaşı ile başlayan yakınlaşma, ticari ilişkiler ve dervişlerin faaliyetleriyle birleşti; X. yüzyıldan itibaren Türkler kitleler hâlinde Müslüman oldu. Tek Tanrı inancının Gök Tanrı inancına, ahiret inancının ölümden sonra hayat düşüncesine, cihat anlayışının cihan hâkimiyeti ülküsüne benzemesi bu süreci kolaylaştırdı. İslamiyet'i kabul eden Oğuzlara Türkmen denildi. Türkler Arap alfabesini kullanmaya başladı, dillerine Arapça ve Farsça sözcükler girdi, cami, medrese ve kervansaray gibi yeni yapılar ortaya çıktı.

Karahanlılar

Karahanlı Devleti, Karluk, Çiğil ve Yağma boylarının Kaşgar ve Balasagun çevresinde kurduğu devlettir. Satuk Buğra Han'ın İslamiyet'i kabul etmesinin ardından X. yüzyılda halkın büyük bölümü de Müslüman oldu ve Karahanlılar ilk Müslüman Türk devleti oldu. Karahanlılar Türkçeyi devlet dili olarak kullandı ve Türk kültürünü İslam'la kaynaştırdı; Türk-İslam kültürünün ilk büyük eserleri bu dönemde yazıldı. Devlet XI. yüzyılın ortalarında Doğu ve Batı Karahanlılar olarak ikiye ayrıldı; zamanla Büyük Selçuklulara, sonra Karahıtaylara bağlandı ve XIII. yüzyılın başlarında sona erdi.

Karahanlı dönemi eserleri

Yusuf Has Hacip'in 1069–1070'te yazıp Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sunduğu Kutadgu Bilig, “mutluluk veren bilgi” anlamına gelir; adalet, devlet, akıl ve kanaatin dört kişinin konuşmalarıyla işlendiği bir siyasetnamedir. Kaşgarlı Mahmut'un 1072–1074 yılları arasında yazıp Abbasi halifesine sunduğu Divan-ı Lügati't-Türk ise Türkçenin Arapçadan aşağı kalmadığını ortaya koymak ve Araplara Türkçe öğretmek için hazırlanmış bir sözlüktür; Türk boylarına, geleneklerine, atasözlerine ve şiirlerine dair bilgiler ve bir dünya haritası içerir. Edip Ahmet Yükneki'nin Atabetü'l-Hakayık adlı eseri ahlaki öğütler veren didaktik bir eserdir.

Gazneliler

Gazneli Devleti, Samanoğullarının Türk komutanı Alp Tegin tarafından X. yüzyılın ikinci yarısında Gazne'de (bugünkü Afganistan) kuruldu. Devlet en güçlü dönemini Gazneli Mahmut zamanında yaşadı; Mahmut sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı kabul edilir. Hindistan'a düzenlediği çok sayıda seferle İslamiyet'in bu bölgede yayılmasını sağladı. Gazneli sarayında Farsça resmî dil ve edebiyat dili olarak kullanıldı; Firdevsi Şehname'yi Sultan Mahmut'a sundu, Biruni Hindistan üzerine önemli bir eser yazdı. Gazneliler 1040'ta Dandanakan Savaşı'nda Selçuklulara yenilerek Horasan'ı kaybetti; devlet XII. yüzyılın sonlarında Gurlular tarafından yıkıldı.

Büyük Selçuklu Devleti

Oğuzların Kınık boyundan gelen Selçuk Bey, Seyhun kıyısındaki Cend'e yerleşip İslamiyet'i kabul etti. Torunları Tuğrul ve Çağrı Beyler 1040'ta Dandanakan'da Gaznelileri yenerek Büyük Selçuklu Devleti'ni kurdu. Selçuklular 1048'de Pasinler'de Bizans'ı yendi; Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a girerek Abbasi halifesini Şii Büveyhoğullarının baskısından kurtardı ve İslam dünyasının siyasi önderliği Türklere geçti. Alparslan 1071'de Malazgirt'te Bizans İmparatoru Romen Diyojen'i yenerek Anadolu'nun kapılarını Türklere açtı. Melikşah döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaştı. 1092'den sonra taht kavgaları devleti zayıflattı; Sultan Sencer'in 1141'de Katvan'da Karahıtaylara yenilmesi ve Oğuz isyanından sonra devlet 1157'de Sencer'in ölümüyle yıkıldı.

Selçuklu kurumları ve Nizamiye medreseleri

Büyük Selçuklularda devlet işleri vezirin başkanlığındaki Divan-ı Saltanat'ta görüşülürdü. Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması nedeniyle şehzadeler (melikler) eyaletlere yönetici olarak gönderilir, yanlarına onları yetiştirecek atabeyler verilirdi. Vezir Nizamülmülk'ün geliştirdiği ikta sisteminde toprağın vergi gelirleri, asker yetiştirme karşılığında devlet görevlilerine bırakıldı; böylece hazineden para çıkmadan büyük bir ordu beslendi ve üretim sürdürüldü. Nizamülmülk, ilki 1067'de Bağdat'ta açılan Nizamiye medreselerini kurdurdu; bu medreseler devlete kadı, müderris ve kâtip yetiştirdi, Sünni anlayışı yayarak Batıni propagandasına karşı bir set oluşturdu ve giderleri vakıflarla karşılandı. Melikşah döneminde Ömer Hayyam'ın da katıldığı bir heyet Celali Takvimi'ni hazırladı.

Ahmet Yesevi ve Divan-ı Hikmet

XII. yüzyılda Türkistan'daki Yesi şehrinde yaşayan Ahmet Yesevi, hikmet denen şiirlerini Divan-ı Hikmet'te topladı. Hece ölçüsüyle ve halkın kolayca anlayacağı yalın bir Türkçeyle söylenen bu şiirler, İslamiyet'i ve tasavvufu Arapça ya da Farsça bilmeyen geniş Türk kitlelerine ulaştırdı. Ahmet Yesevi'nin yolunu izleyen dervişler Horasan'dan Anadolu'ya gelerek Anadolu'nun Türkleşmesine ve İslamlaşmasına katkıda bulundu; Hacı Bektaş Veli ve Yunus Emre gibi isimler bu gelenekten etkilendi.

Çözümlü örnekler

Sık yapılan hatalar

• İlk Müslüman Türk devletini Gazneliler ya da Selçuklular sanmak; ilk Müslüman Türk devleti Karahanlılardır.
• Kutadgu Bilig ile Divan-ı Lügati't-Türk'ü karıştırmak: Kutadgu Bilig siyasetnamedir ve Karahanlı hükümdarına, Divan-ı Lügati't-Türk sözlüktür ve Abbasi halifesine sunuldu.
• Gaznelilerin Türkçeyi resmî dil yaptığını sanmak; Gazneli sarayında Farsça kullanıldı.
• Divan-ı Hikmet'in aruz ölçüsüyle yazıldığını sanmak; hikmetler hece ölçüsüyle, Kutadgu Bilig aruzla yazıldı.
• Türklerin İslamiyet'i zorla kabul ettiğini düşünmek; Türkler İslamiyet'i zamanla ve büyük ölçüde kendi istekleriyle benimsedi.
• Nizamiye medreselerini Karahanlılara ya da Osmanlılara bağlamak; bu medreseler Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün eseridir.