Konu anlatımı
Türklerin İslamiyet'i benimsemesi bir anda değil, yaklaşık üç yüzyıl süren bir süreç içinde gerçekleşti. Bu alt başlıkta Türk-Arap ilişkilerinin nasıl geliştiğini, Türklerin İslamiyet'i neden benimsediğini ve bu değişimin sonuçlarını göreceksin.
Türk-Arap ilişkilerinin gelişimi
Hz. Ömer döneminde İran'daki Sasani Devleti'nin yıkılmasıyla Müslüman Araplar ile Türkler komşu oldu. Emeviler döneminde Arap orduları Maveraünnehir'e girdi ve Türklerle uzun süre savaştı; Arap olmayan Müslümanlara mevali denerek ayrımcılık yapılması da Türklerin İslamiyet'e ısınmasını geciktirdi. Abbasiler ise Arap olmayan Müslümanlara eşit davrandı. 751'de Talas Savaşı'nda Karlukların Abbasilerin yanında yer alması Türk-Arap yakınlaşmasını başlattı. Abbasi ordusunda Türk askerlerin sayısı arttı; Halife Mu'tasım onlar için Samarra şehrini kurdu. X. yüzyıldan itibaren Türk boyları kitleler hâlinde Müslüman oldu.
Kabulü kolaylaştıran etkenler
Eski Türk inancındaki tek ve yüce Gök Tanrı ile İslamiyet'teki tek Allah inancı arasında benzerlik vardı. Ölümden sonra hayat ve cennet-cehennem düşüncesi, kurban geleneği, doğruluk ve adalet gibi ahlaki değerler de iki inançta ortaktı. Türklerin dünyaya egemen olma ülküsü, İslam'ın cihat anlayışıyla örtüşüyordu. İpek Yolu üzerindeki ticari ilişkiler Türklerin Müslümanları yakından tanımasını sağladı. İslamiyet'i sade bir dille anlatan dervişlerin faaliyetleri de etkiliydi. Türkler İslamiyet'i büyük ölçüde zamanla ve kendi istekleriyle benimsedi.
Sonuçlar
İslamiyet'i kabul eden Türkler Karahanlılar, Gazneliler ve Selçuklular gibi Türk-İslam devletleri kurdu. 1055'te Tuğrul Bey'in Bağdat'a girmesiyle İslam dünyasının siyasi önderliği Türklere geçti; Türkler Bizans'a ve Haçlılara karşı İslam dünyasını savundu. Kültür hayatında Arap alfabesi kullanılmaya başlandı, Türkçeye Arapça ve Farsça sözcükler girdi, edebiyatta hece ölçüsünün yanında aruz ölçüsü de kullanıldı. Cami, medrese, kervansaray ve türbe gibi yeni yapılar ortaya çıktı. İslamiyet'i kabul eden Oğuzlara Türkmen denildi. İslamiyet'i kabul etmeyen bazı Türk toplulukları ise zamanla Müslüman Türklerden kültürel olarak ayrıştı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Emeviler döneminde Türklerin İslamiyet'e ısınmasının gecikmesi ile Abbasiler döneminde bu sürecin hızlanması arasındaki farkı neden-sonuç ilişkisiyle açıklayın.
Çözüm. Emeviler döneminde Arap orduları Maveraünnehir'de Türklerle savaştı ve Müslüman olan Arap dışı halklar mevali denerek ikinci sınıf sayıldı; bu durum Türklerin İslamiyet'e karşı mesafeli durmasına yol açtı. Abbasiler ise Arap olmayan Müslümanlara eşit davrandı, Türklere orduda ve yönetimde görev verdi. 751'de Talas'ta Karlukların Abbasilerle birlikte Çin'e karşı savaşması da yakınlaşmayı güçlendirdi. Değişen politika ve ortak çıkarlar sonucunda Türkler arasında İslamiyet hızla yayıldı.
Örnek 2. Bir Türk topluluğunun İslamiyet'i kabul ettikten sonra yeni yapılar inşa etmeye, Arap alfabesini kullanmaya ve diline yeni sözcükler almaya başladığı biliniyor. Bu değişimler hangi sonuca ulaşmayı sağlar?
Çözüm. Bu değişimler İslamiyet'in yalnızca inancı değil yazıyı, dili ve mimariyi de etkilediğini gösterir. Bununla birlikte Türkler eski geleneklerinin bir bölümünü korudu; hükümdar unvanları, devlet anlayışı ve sözlü edebiyat yaşamaya devam etti. Eski Türk kültürü ile İslam kültürünün kaynaşmasından Türk-İslam kültürü doğdu.
Sık yapılan hatalar
- Türklerin İslamiyet'i zorla kabul ettiğini sanmak.
- Türklerin İslamiyet'i Emeviler döneminde kitleler hâlinde kabul ettiğini düşünmek; kitlesel kabul X. yüzyılda gerçekleşti.
- Bütün Türk topluluklarının İslamiyet'i kabul ettiğini sanmak; bazı topluluklar farklı dinlerde kaldı.
- Emeviler: çatışma ve ayrımcılık; Abbasiler ve Talas (751): yakınlaşma.
- Benzerlikler: tek Tanrı, ahiret inancı, cihat ve cihan hâkimiyeti, ahlaki değerler.
- Sonuç: Türk-İslam devletleri, 1055'te İslam dünyasının önderliği, yeni yazı, dil ve mimari.