Konu anlatımı
Karahanlılar döneminde yazılan Türkçe eserler, Türk dilinin ve kültürünün İslam dünyasında güçlü bir yer edinmesini sağladı. Bu alt başlıkta bu dönemin en önemli eserlerini, yazılış amaçlarını ve birbirinden farklarını göreceksin.
Kutadgu Bilig
Yusuf Has Hacip'in 1069–1070'te yazdığı Kutadgu Bilig, “mutluluk veren bilgi” anlamına gelir. Eser Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sunulmuş ve yazara has hacip unvanı verilmiştir. Kutadgu Bilig, aruzla yazılan ilk Türkçe eserler arasındadır; eserde hükümdar adaleti, vezir devleti ve talihi, vezirin oğlu aklı, bir derviş de kanaati temsil eder ve eser bu dört kişinin konuşmaları üzerine kuruludur. Hükümdarın adaletli olması, halkın refahını gözetmesi ve devlet görevlilerinin taşıması gereken nitelikler ayrıntılı biçimde anlatılır. Bu yönüyle eser, devlet yönetimine öğütler veren bir siyasetnamedir.
Divan-ı Lügati't-Türk
Kaşgarlı Mahmut yıllarca Türk boyları arasında gezdi; dillerini, ağızlarını ve geleneklerini bizzat gözlemledi. Derlediği malzemeyi 1072–1074 yılları arasında Arapça açıklamalı bir sözlük hâline getirdi ve eseri Bağdat'ta Abbasi halifesine sundu. Kaşgarlı Mahmut bu eserle Türkçenin Arapçadan geri kalmadığını kanıtlamak ve Araplara Türkçe öğretmek istiyordu. Sözcüklerin anlamlarını göstermek için verilen koşuk, sagu ve atasözleri, sözlü Türk edebiyatının günümüze ulaşmasını sağladı. Eserde Türk boylarının yaşadığı yerleri gösteren bir dünya haritası da bulunur.
Atabetü'l-Hakayık ve karşılaştırma
Edip Ahmet Yükneki'nin Atabetü'l-Hakayık adlı eseri cömertlik, alçak gönüllülük, bilginin değeri ve dilini korumak gibi konularda öğütler veren didaktik bir eserdir. Üç eserin ortak özelliği Türkçenin bir bilim ve edebiyat dili olarak kullanılmasıdır. Farklarına bakılırsa Kutadgu Bilig bir siyasetnamedir ve Karahanlı hükümdarına sunulmuştur; Divan-ı Lügati't-Türk bir sözlüktür ve Abbasi halifesine sunulmuştur; Atabetü'l-Hakayık ise ahlak öğütleri veren bir eserdir. Bu eserler Türk kültürünün İslam kültürüyle kaynaşmasının ilk büyük ürünleridir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrenci, Divan-ı Lügati't-Türk'ün yalnızca bir sözlük olduğu için tarih araştırmaları açısından önemsiz olduğunu söylüyor. Bu görüşü değerlendirin.
Çözüm. Divan-ı Lügati't-Türk sözcüklerin anlamlarını vermekle kalmaz; Türk boylarının yaşadığı yerleri, geleneklerini, inançlarını ve ağız farklarını da anlatır. Sözcüklerin açıklanmasında kullanılan koşuk, sagu ve atasözleri, kayda geçmeseydi kaybolabilecek sözlü edebiyat ürünlerini korur. Eserdeki dünya haritası Türk boylarının coğrafi dağılımını gösterir. Bu nedenle eser XI. yüzyıl Türk dünyasının sosyal ve kültürel tarihi için çok değerli bir kaynaktır; öğrencinin görüşü yanlıştır.
Örnek 2. Kutadgu Bilig'in bir Karahanlı hükümdarına, Divan-ı Lügati't-Türk'ün ise Abbasi halifesine sunulması eserlerin amaçları hakkında neyi düşündürür?
Çözüm. Kutadgu Bilig devlet yönetimine ilişkin öğütler içerdiği için, bu öğütleri uygulayacak olan Karahanlı hükümdarına sunuldu; eserin muhatabı Türk yöneticileriydi. Divan-ı Lügati't-Türk ise Araplara Türkçeyi öğretmeyi ve Türkçenin değerini İslam dünyasına tanıtmayı amaçladığı için İslam dünyasının dinî önderi olan Abbasi halifesine sunuldu. Eserlerin sunulduğu kişiler, hitap ettikleri çevreyi ve amaçlarını yansıtır.
Sık yapılan hatalar
- Divan-ı Lügati't-Türk'ün bir Karahanlı hükümdarına sunulduğunu sanmak; eser Abbasi halifesine sunuldu.
- Kutadgu Bilig'i bir sözlük ya da destan sanmak; eser devlet yönetimine öğütler veren bir siyasetnamedir.
- Divan-ı Lügati't-Türk'ün açıklamalarının da Türkçe olduğunu düşünmek; Türkçe sözcükler Arapça açıklanmıştır.
- Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacip, 1069–1070, Tabgaç Buğra Han'a, siyasetname, aruz.
- Divan-ı Lügati't-Türk: Kaşgarlı Mahmut, 1072–1074, Abbasi halifesine, Türkçe-Arapça sözlük, harita.
- Atabetü'l-Hakayık: Edip Ahmet Yükneki, ahlak öğütleri.