Orta Çağ'da Dünya konu anlatımı

Konu anlatımı

Orta Çağ, genel kabule göre 375'teki Kavimler Göçü'nden ya da 476'da Batı Roma'nın yıkılışından 1453'te İstanbul'un fethine kadar süren dönemdir. Bu dönemde Avrupa'da merkezî otorite zayıfladı, feodal düzen kuruldu ve Katolik Kilisesi toplumun her alanında etkili oldu; Doğu'da ise İslam dünyası, Bizans ve Çin bilim ve ticaretin önemli merkezleriydi.

Bu sayfada Kavimler Göçü'nden sonra Avrupa'nın siyasi yapısını, feodaliteyi, kilisenin gücünü ve skolastik düşünceyi, Haçlı Seferlerini, Magna Carta'yı ve bilginin uygarlıklar arasında nasıl aktarıldığını göreceksin. Sınavda bu konudan genellikle bir metinden feodal düzenin özelliklerini ya da Haçlı Seferlerinin sonuçlarını çıkarma soruları gelir.

Kavimler Göçü ve yeni krallıklar

375'te Hunların Avrupa'ya ilerlemesi Germen kavimlerini yerlerinden etti ve Kavimler Göçü başladı. 395'te Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmış olan Roma İmparatorluğu'nun batı yarısı göçlerin baskısıyla zayıfladı ve 476'da yıkıldı. Batı Roma topraklarında Franklar, Vizigotlar, Ostrogotlar, Vandallar ve Anglo-Saksonlar krallıklar kurdu; bugünkü Avrupa halklarının temelleri bu dönemde atıldı. Başkenti İstanbul olan Doğu Roma (Bizans) ise 1453'e kadar varlığını sürdürdü. Frank Kralı Şarlman'ın 800'de Papa tarafından imparator olarak taç giymesi, kilise ile krallıklar arasındaki yakın ilişkiyi gösterir.

Feodalite

Batı Roma'nın çöküşüyle merkezî yönetim gücünü yitirdi; Viking, Macar ve Arap akınları güvensizliği artırdı. Köylüler korunmak için topraklarını güçlü toprak beylerine bıraktı ve feodalite denen düzen ortaya çıktı. Kral, bağlılık ve savaşta asker sağlama sözü karşılığında toprağının bir kısmını senyörlere dağıttı. Senyörler topraklarında vergiyi kendileri topluyor, davalara bakıyor ve şatolarında asker barındırıyordu. Toprağı işleyen serfler toprağa bağlıydı; senyörün izni olmadan yer değiştiremez, ürünlerinin bir kısmını ona verirdi. Toplum soylular, din adamları ve köylüler olarak katmanlara ayrılmıştı ve sınıflar arası geçiş çok zordu.

Kilisenin gücü ve skolastik düşünce

Orta Çağ Avrupası'nda Papa'ya bağlı Katolik Kilisesi en güçlü kurumdu. Kilise geniş topraklara sahipti, halktan ondalık denen bir vergi toplardı ve kralları bile aforoz ederek, yani dinden çıkararak toplumdan dışlayabilirdi. Okullar çoğunlukla manastırlara ve kiliselere bağlıydı; din adamlarının ve bilginlerin ortak dili Latinceydi. Aklın görevi kilisenin öğrettiklerini açıklamak ve doğrulamakla sınırlıydı; bu öğretilere aykırı düşünceler kabul görmezdi. Skolastik düşünce denen bu anlayış, özgür ve eleştirel düşüncenin gelişmesini sınırladı. 1054'te Hristiyan dünyası Batı'da Katolik, Doğu'da Ortodoks kiliseleri olarak ikiye ayrıldı.

Haçlı Seferleri

Haçlı Seferleri, Kudüs'ü ve Doğu Akdeniz'i Müslümanlardan almak amacıyla 1096'dan XIII. yüzyılın sonlarına kadar düzenlenen seferlerdir. Papa'nın çağrısı ve Kudüs'ün kutsal sayılması dinî; Papa'nın Ortodoksları kendine bağlama isteği ve Bizans'ın Türklere karşı yardım istemesi siyasi; Doğu'nun zenginlikleri ve İtalyan şehirlerinin ticari çıkarları ekonomik; soyluların toprak, serflerin özgürlük isteği sosyal nedenlerdi. I. Haçlı Seferi'nde Türkiye Selçuklularının başkenti İznik ve 1099'da Kudüs alındı. IV. Haçlı Seferi'nde Haçlılar 1204'te İstanbul'u işgal etti. Seferler sonunda Kudüs'te kalıcı bir egemenlik kurulamadı; Avrupa'da kilisenin itibarı sarsıldı, feodal beyler zayıfladı, krallar güçlendi ve ticaret canlandı.

Magna Carta ve feodalitenin zayıflaması

1215'te İngiliz soyluları Kral John'u Magna Carta adlı belgeyi kabul etmeye zorladı. Belgeyle kralın soyluların rızası olmadan vergi koyması yasaklandı; özgür kişilerin de ancak yasalara uygun bir yargılamadan sonra cezalandırılabileceği kabul edildi. Magna Carta kralın yetkilerini sınırlayan ve hukukun üstünlüğü düşüncesine katkı sağlayan bir belgedir. Orta Çağ'ın sonlarına doğru Haçlı Seferleri, ticaretle zenginleşen burjuvazinin güçlenmesi, barut ve topun şato surlarını etkisiz kılması ve XIV. yüzyıldaki veba salgınının nüfusu azaltması feodal düzeni zayıflattı; merkezî krallıklar güçlendi.

Bilginin uygarlıklar arasında aktarımı

Orta Çağ'da bilgi ticaret, çeviri ve savaşlar yoluyla uygarlıklar arasında aktarıldı. Hindistan'da geliştirilen onluk sayı sistemi ve sıfır, Müslüman bilginler aracılığıyla Avrupa'ya ulaştı ve orada “Arap rakamları” diye tanındı. Çin'de bulunan kâğıt, VIII. yüzyılın ortalarından sonra Semerkant'ta üretilmeye başlandı ve İslam dünyası üzerinden Avrupa'ya yayıldı; pusula ve barut da Doğu'dan Batı'ya geçti. Abbasiler döneminde Bağdat'ta Grek, Hint ve İran eserleri Arapçaya çevrildi; bu eserler ve İslam bilginlerinin çalışmaları Endülüs ve Sicilya'da Latinceye aktarıldı. İbn Sina'nın tıp kitabı Avrupa'da yüzyıllarca ders kitabı olarak okutuldu.

Çözümlü örnekler

Sık yapılan hatalar

• Feodal düzende kralın güçlü bir merkezî otoriteye sahip olduğunu sanmak; yetkiler senyörlerle paylaşılıyordu.
• Serflerin toprağın sahibi olduğunu ya da istedikleri yere gidebildiğini düşünmek.
• Haçlı Seferlerinin kilisenin itibarını artırdığını sanmak; kalıcı başarı sağlanamadığı için itibar sarsıldı.
• Magna Carta'nın halkın tamamına siyasi haklar verdiğini düşünmek; belge esas olarak kralın yetkilerini soylular lehine sınırladı.
• Skolastik düşüncenin deney ve gözlemi esas aldığını sanmak.