Konu anlatımı
Milli Mücadele'nin kazanılmasından sonra yapılan inkılaplar, Türkiye'yi milli egemenliğe dayanan, laik ve çağdaş bir devlet hâline getirmeyi amaçladı. Bu inkılapları yönlendiren düşünceler zamanla altı ilke olarak toplandı: cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık. İlkeler 1931'de Cumhuriyet Halk Fırkası'nın programına, 5 Şubat 1937'de de anayasaya girdi.
Bu sayfada her ilkenin anlamını ve uygulamalarını, siyasi, hukuk, eğitim, kültür ve toplumsal hayattaki inkılapları, kadınlara tanınan hakları ve ekonomideki gelişmeleri, bir inkılabın hangi ilkeyle ilişkili olduğunu ayırt ederek göreceksin.
İlkelerin amacı ve birbirini tamamlaması
Atatürk ilkelerinin ortak amacı, tam bağımsız ve milli egemenliğe dayanan bir devlet kurmak ve Türk milletini çağdaş uygarlık düzeyinin üzerine çıkarmaktır. İlkeler birbirinden kopuk değildir, biri ötekini tamamlar; bu yüzden bir inkılap birden fazla ilkeyle ilişkili olabilir. Örneğin Türk Medeni Kanunu aile hukukunu dinî kurallardan ayırıp laik temele oturttuğu için laiklikle, kadın ile erkeği kanun önünde eşitlediği için halkçılıkla ilgilidir. Soru çözerken inkılabın öncelikli amacına bak: din ile devlet işlerini ayırıyorsa laiklik, ayrıcalıkları kaldırıp eşitlik sağlıyorsa halkçılık, milli kültürü ve ekonomik bağımsızlığı güçlendiriyorsa milliyetçilik, egemenliğin milletten geldiğini vurguluyorsa cumhuriyetçilik, devletin ekonomide yatırımcı olmasını öngörüyorsa devletçilik, inkılapların korunmasını ve sürmesini amaçlıyorsa inkılapçılık öne çıkar.
Cumhuriyetçilik ve siyasi inkılaplar
Cumhuriyetçilik, egemenliğin millete ait olduğu ve yönetenlerin seçimle iş başına geldiği bir düzeni savunur; öteki ilkeler ancak böyle bir rejimde uygulanabilir. Siyasi alandaki ilk büyük adım 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılmasıydı. 13 Ekim 1923'te Ankara başkent oldu, 29 Ekim 1923'te cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı seçildi. 3 Mart 1924'te halifelik kaldırıldı. 20 Nisan 1924'te kabul edilen anayasa, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu yeniden vurguladı. 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası kurularak çok partili hayata geçiş denendi; ancak iki deneme de kısa sürdü.
Milliyetçilik ve halkçılık
Atatürk milliyetçiliği ırk ya da din temeline değil, ortak tarih, dil, kültür ve ülkü birliğine dayanan birleştirici ve barışçı bir anlayıştır. 1931'de Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti'nin, 1932'de Türk Dili Tetkik Cemiyeti'nin kurulması ve karasularında taşımacılığı Türk vatandaşlarına bırakan 1926 tarihli Kabotaj Kanunu bu ilkenin uygulamalarıdır. Halkçılık ise kişiler, aileler ve sınıflar arasında ayrıcalığı reddeder; yurttaşların yasalar karşısında eşit olmasını ve devletin halkın çıkarını gözetmesini ister. 1925'te aşar vergisinin kaldırılması, 1934'te Soyadı Kanunu'nun çıkarılması ve lakap ve unvanların kaldırılması, kadınlara siyasi hakların tanınması ve 1932'de Halkevlerinin açılması halkçılıkla ilişkilidir.
Laiklik ve hukuk inkılabı
Laiklik, devlet işlerinin dinden ayrı yürütülmesi, yönetimde ve hukukta dinî kuralların değil akıl ve bilimin rehber alınması ve din ve vicdan özgürlüğünün korunması demektir. Saltanat ile halifeliğin ayrılmasıyla başlayan laikleşme, 3 Mart 1924'te halifeliğin ve Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'nin kaldırılmasıyla ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu'yla hızlandı; aynı yıl şer'iye mahkemeleri de kaldırıldı. 1925'te tekke ve zaviyeler kapatıldı. 1926'da Türk Medeni Kanunu İsviçre'nin, Türk Ceza Kanunu ise İtalya'nın kanunu örnek alınarak kabul edildi. 10 Nisan 1928'de devletin dininin İslam olduğunu belirten madde anayasadan çıkarıldı; laiklik 1937'de anayasaya girdi.
Eğitim, kültür ve toplumsal hayat
3 Mart 1924'te çıkarılan Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile bütün okullar Maarif Vekâleti'ne bağlandı ve öğretim birliği sağlandı. 1 Kasım 1928'de Latin harflerine dayanan yeni Türk alfabesi kabul edildi; yeni harfleri halka öğretmek için Millet Mektepleri açıldı. 1933'te Darülfünun kapatılarak yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu. Toplumsal hayatta 1925'te Şapka Kanunu çıkarıldı ve uluslararası saat ile miladi takvim kabul edildi. 1931'de çıkarılan Ölçüler Kanunu ile metre ve kilogram gibi uluslararası ölçü birimleri benimsendi. 1934'te Soyadı Kanunu çıkarıldı, 1935'te hafta tatili pazar gününe alındı.
Kadınların hakları
1926 tarihli Türk Medeni Kanunu ile resmî nikâh ve tek eşlilik zorunlu oldu, boşanma mahkeme kararına bağlandı; kadınlar miras ve tanıklıkta erkeklerle eşit haklara kavuştu. Siyasi haklar ise aşamalı olarak tanındı: kadınlar 1930'da belediye seçimlerinde, 1933'te muhtarlık seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı; 5 Aralık 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkı elde etti. 1935 seçimlerinden sonra ilk kadın milletvekilleri TBMM'ye girdi. Türk kadını bu haklara birçok Avrupa ülkesinin kadınlarından önce kavuştu. Kadınlara tanınan siyasi haklar cumhuriyetçilik ve halkçılıkla, Medeni Kanun ise laiklik ve halkçılıkla ilişkilidir.
Ekonomide kalkınma ve devletçilik
Ekonominin yönü 17 Şubat 1923'te toplanan İzmir İktisat Kongresi'nde belirlendi; ekonomik bağımsızlık, yerli üretimin korunması ve özel girişimin desteklenmesi benimsendi. 1924'te Türkiye İş Bankası kuruldu, 1925'te aşar vergisi kaldırıldı, 1926'da Kabotaj Kanunu, 1927'de Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkarıldı. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ve özel sermayenin yetersizliği üzerine 1930'larda devletçilik uygulandı: devlet, özel sermayenin yetmediği alanlarda bizzat yatırımcı ve üretici oldu. 1931'de Merkez Bankası faaliyete geçti, 1933'te Sümerbank kuruldu, 1934'te I. Beş Yıllık Sanayi Planı uygulamaya kondu, 1935'te Etibank kuruldu. Bu dönemde özel girişim yasaklanmadı; devlet ile özel sektörün birlikte yer aldığı karma bir ekonomi oluştu.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Halifeliğin kaldırılması, Soyadı Kanunu ve Türk Medeni Kanunu'nu ilişkili oldukları ilkelerle eşleştirin.
Çözüm. Halifeliğin kaldırılması din ile devlet işlerini ayırdığı için laiklikle, egemenliğin tümüyle millete ait olduğunu pekiştirdiği için cumhuriyetçilikle ilgilidir. Soyadı Kanunu, insanların lakaplarla ya da unvanlarla anılmasının yarattığı karışıklığı ortadan kaldırıp vatandaşlar arasında eşitliği güçlendirdiği için halkçılıkla ilişkilidir. Türk Medeni Kanunu aile hukukunda laik hukuku esas aldığı için laiklikle, kadın ile erkeğe eşit haklar tanıdığı için halkçılıkla bağlantılıdır. Bu eşleştirmeler bir inkılabın birden fazla ilkeye dayanabileceğini gösterir.
Örnek 2. 1923–1929 dönemi ile 1930'lardaki ekonomi politikalarını karşılaştırın.
Çözüm. 1923–1929 döneminde İzmir İktisat Kongresi'nin kararları doğrultusunda özel girişim esas alındı; devlet, Teşvik-i Sanayi Kanunu gibi düzenlemelerle özel sektörü destekledi. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı tarım ürünlerinin fiyatlarını düşürerek Türkiye'nin gelirlerini azalttı; özel sermayenin büyük yatırımlara yetmediği de açıkça görüldü. Bu yüzden 1930'larda devletçilik uygulandı; devlet Sümerbank ve Etibank'ı kurdu, plana dayalı sanayileşmeye geçti. İki dönemde de özel girişim yasaklanmadı; değişen, devletin ekonomideki ağırlığıdır.
Örnek 3. Kadınlara tanınan hakları tarih sırasına koyun ve bu sıranın neyi gösterdiğini açıklayın.
Çözüm. İlk düzenleme 1926'daki Türk Medeni Kanunu'dur; kadınlara aile ve toplum hayatında eşitlik getiren medeni haklar tanındı. Ardından siyasi haklar geldi: 1930'da belediye, 1933'te muhtarlık seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı verildi; 5 Aralık 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı ve 1935 seçimleriyle ilk kadın milletvekilleri meclise girdi. Bu sıra, önce medeni sonra siyasi hakların verildiğini ve siyasi hakların yerel yönetimlerden ulusal düzeye doğru genişletildiğini gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Halifeliğin kaldırılmasını halkçılıkla ilişkilendirmek; bu düzenleme öncelikle laiklik ve cumhuriyetçilikle ilgilidir.
- Soyadı Kanunu'nu laiklikle ilişkilendirmek; Soyadı Kanunu toplumsal düzeni ve eşitliği amaçladığı için halkçılıkla ilgilidir.
- Devletçiliği özel girişimin yasaklanması sanmak; devlet özel sermayenin yetmediği alanlara yatırım yaptı, özel girişim sürdü.
- Kadınlara milletvekilliği hakkının belediye seçimlerinden önce tanındığını düşünmek; sıra 1930 belediye, 1933 muhtarlık, 1934 milletvekilliğidir.
- Altı ilkenin cumhuriyetin ilanıyla anayasaya girdiğini sanmak; ilkeler 1931'de parti programına, 1937'de anayasaya girdi.
- Teşvik-i Sanayi Kanunu'nu devletçilik dönemine ait sanmak; kanun 1927'de özel girişimi desteklemek için çıkarıldı.
- Altı ilke: cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık; 1931'de parti programına, 1937'de anayasaya girdi.
- 1 Kasım 1922 saltanat; 13 Ekim 1923 Ankara başkent; 29 Ekim 1923 cumhuriyet; 3 Mart 1924 halifelik.
- Laiklik ve hukuk: 1924 Şer'iye ve Evkaf Vekâleti ve şer'iye mahkemeleri, 1925 tekke ve zaviyeler, 1926 Medeni Kanun, 1928 din maddesi.
- Eğitim ve kültür: 1924 Tevhid-i Tedrisat, 1928 Harf İnkılabı, 1931 tarih ve 1932 dil cemiyeti, 1932 Halkevleri, 1933 üniversite reformu.
- Kadın hakları: 1926 Medeni Kanun, 1930 belediye, 1933 muhtarlık, 1934 milletvekilliği, 1935 ilk kadın milletvekilleri.
- Ekonomi: 1923 İzmir İktisat Kongresi, 1925 aşar, 1926 Kabotaj, 1927 Teşvik-i Sanayi; 1929 bunalımından sonra devletçilik: 1933 Sümerbank, 1934 Beş Yıllık Plan, 1935 Etibank.