Konu anlatımı
VII. yüzyılın başlarında Arap Yarımadası'nda doğan İslamiyet, kısa sürede kabileler hâlinde yaşayan Arapları tek bir devlet çatısı altında birleştirdi. Bir yüzyıl içinde İslam devleti İspanya'dan Orta Asya'ya uzanan bir alana yayıldı; bu geniş alanda farklı kültürlerin birikimini harmanlayan bir medeniyet oluştu.
Bu sayfada İslamiyet öncesi Arap Yarımadası'nı, Hz. Muhammed dönemini, Dört Halife, Emeviler ve Abbasiler dönemlerini, Türk-Arap ilişkileri bakımından önemli olan Talas Savaşı'nı ve İslam medeniyetinin yönetim, ekonomi, eğitim ve bilim kurumlarını göreceksin.
İslamiyet öncesi Arap Yarımadası
İslamiyet'ten önce Arap Yarımadası tek bir yönetim altında değildi; halk göçebe ya da yerleşik kabileler hâlinde yaşıyor, kabileler arasında kan davaları ve çatışmalar eksik olmuyordu. Halkın büyük bölümü putlara tapıyordu; Mekke, içindeki Kâbe nedeniyle pek çok kabilenin her yıl ziyaret ettiği bir inanç merkeziydi. Yemen ile Şam arasında işleyen kervan yolu üzerindeki Mekke ticaretle zenginleşmişti; panayırlarda alışveriş yapılır, şiir yarışmaları düzenlenirdi. Toplumda kadınların ve kölelerin hakları çok sınırlıydı. Az sayıda kişi Hz. İbrahim'in tek Tanrı inancını sürdürüyordu; bunlara hanif denirdi. Müslümanlar bu döneme cahiliye dönemi der.
Hz. Muhammed dönemi
Hz. Muhammed 610'da peygamberlikle görevlendirildi. Mekke'de tek Tanrı inancını, insanların eşitliğini ve adaleti anlatması, putperestliğe ve ticari çıkarlarına bağlı Mekkeli ileri gelenlerin tepkisini çekti; Müslümanlar baskıya uğradı. 622'de Müslümanlar Medine'ye hicret etti. Medine'de Müslümanlar, Yahudiler ve öteki topluluklar arasında ortak savunmayı ve din özgürlüğünü düzenleyen Medine Sözleşmesi yapıldı; böylece bir şehir devleti örgütlendi. Bedir (624), Uhud (625) ve Hendek (627) savaşlarından sonra 628'de imzalanan Hudeybiye Antlaşması ile Mekkeliler Müslümanları antlaşma tarafı olarak tanıdı. 630'da Mekke fethedildi ve Arap Yarımadası'nda siyasi birlik büyük ölçüde sağlandı. Hz. Muhammed 632'de vefat etti.
Dört Halife dönemi
Hz. Muhammed'den sonra devletin başına geçen dört halife farklı yöntemlerle belirlendi; bu durum kesin bir halife seçme kuralı olmadığını gösterir. Hz. Ebubekir dinden dönenlerle ve yalancı peygamberlerle mücadele etti, Kur'an'ı kitap hâlinde topladı. Hz. Ömer döneminde Bizans'tan Suriye ve Mısır, Sasanilerden Irak ve İran alındı; Sasani Devleti kısa süre sonra yıkıldı ve İslam devleti Türklerle komşu oldu. Hz. Ömer divan teşkilatını kurdu, kadılar atadı ve hicri takvimi kabul ettirdi. Hz. Osman Kur'an'ı çoğaltarak önemli merkezlere gönderdi ve donanma kurdurdu. Hz. Ali döneminde Cemel ve Sıffin gibi iç çatışmalar yaşandı; Hz. Ali 661'de şehit edildi.
Emeviler
661'de Muaviye'nin kurduğu Emeviler döneminde halifelik babadan oğula geçen bir saltanata dönüştü ve başkent Şam oldu. 680'deki Kerbela olayında Hz. Hüseyin'in şehit edilmesi Müslümanlar arasındaki siyasi ayrılığı derinleştirdi. Emeviler Kuzey Afrika'yı aldı, 711'de Endülüs'e geçti ve Maveraünnehir'de Türklerle mücadele etti; 732'de Puvatya'da Franklara yenilince Avrupa'daki ilerleyişleri durdu. Devlet kayıtlarını Arapçaya çevirdiler, ilk İslam parasını bastılar ve posta teşkilatı kurdular. Arap olmayan Müslümanlara mevali denerek ikinci sınıf muamele yapılması büyük hoşnutsuzluk yarattı. Emeviler 750'de Abbasiler tarafından yıkıldı; hanedandan kurtulan bir prens 756'da Endülüs Emevi Devleti'ni kurdu.
Abbasiler ve Talas Savaşı
Abbasiler, Emevilerin ayrımcılığından hoşnutsuz olan Horasan halkının desteğiyle 750'de yönetimi ele geçirdi ve Bağdat'ı başkent yaptı. Arap olmayan Müslümanlara eşit davrandılar; İranlılar ve Türkler yönetimde ve orduda önemli görevler aldı. 751'de Abbasiler, Karlukların desteğiyle Talas Savaşı'nda Çin ordusunu yendi; Çin'in Orta Asya'daki ilerleyişi durdu, Türk-Arap yakınlaşması başladı ve Türkler arasında İslamiyet hızla yayıldı. Bağdat'taki Beytü'l-Hikme'de Grek, Hint ve İran eserleri Arapçaya çevrildi. Mu'tasım'ın halifeliğinde orduya alınan Türk askerlerin sayısı arttı ve bu askerler için Samarra kenti kuruldu. Halifelerin siyasi gücü zamanla azaldı; 1258'de Moğollar Bağdat'ı yıktı ve halifelik Kahire'de Memlüklerin himayesinde sürdü.
İslam medeniyetinin kurumları
Geniş toprakları yönetmek düzenli kurumlar gerektirdi. Divanlar devlet işlerini yürüten dairelerdi; beytülmal devlet hazinesiydi. Kadılar yargıyı yürütür, muhtesipler çarşı ve pazarlarda ölçü, tartı ve fiyatları denetlerdi. Müslümanlardan malları için zekât, toprak ürünleri için öşür; gayrimüslimlerden toprak vergisi olarak haraç, askerlik yapmayan erkeklerden de cizye alınırdı. Vakıflar cami, medrese, darüşşifa (hastane), kütüphane ve kervansaray gibi hizmetleri sürdürdü. Bilim alanında Harezmi matematikte, İbn Sina tıpta, Biruni astronomi ve coğrafyada, İbn Heysem optikte önemli eserler verdi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Hz. Ebubekir'in ileri gelenlerin toplantısında seçilmesi, Hz. Ömer'in Hz. Ebubekir'in önerisiyle, Hz. Osman'ın altı kişilik bir kurulun seçimiyle, Hz. Ali'nin ise Medine halkının biatıyla halife olması hangi sonuca ulaşmayı sağlar?
Çözüm. Dört halifenin her birinin farklı bir yöntemle belirlenmesi, İslam devletinde halifenin nasıl seçileceğine ilişkin kesin bir kural bulunmadığını gösterir. Ortak nokta, halifenin Müslümanların biatıyla, yani onayıyla göreve başlamasıdır. Belirli bir kuralın olmaması, ilerleyen dönemde yönetim konusundaki anlaşmazlıkların ve Emevilerle birlikte halifeliğin saltanata dönüşmesinin zeminini oluşturdu.
Örnek 2. Talas Savaşı'nın Abbasiler, Türkler ve Çin açısından sonuçlarını karşılaştırın.
Çözüm. Abbasiler açısından Talas, Orta Asya'daki egemenliklerini güvenceye alan bir zaferdi ve İslamiyet'in doğuya yayılmasının önünü açtı. Türkler açısından Çin baskısı azaldı, Türk-Arap düşmanlığı yerini yakınlaşmaya bıraktı ve Türkler arasında İslamiyet hızla yayıldı. Çin açısından ise Orta Asya'daki ilerleyiş durdu ve bölgedeki etkinliği azaldı. Savaş, Orta Asya'nın kültürel yönünün İslam dünyasına çevrilmesinde dönüm noktası oldu.
Örnek 3. Bir İslam şehrinde bir Müslüman tüccarın zekât, bir Müslüman çiftçinin öşür, gayrimüslim bir çiftçinin haraç ve askerlik yapmayan gayrimüslim bir erkeğin cizye ödediği görülüyor. Bu vergiler devletin vergilendirmede hangi ölçütleri kullandığını gösterir?
Çözüm. Zekât ve öşrün Müslümanlardan, haraç ve cizyenin gayrimüslimlerden alınması, vergilendirmede dinin bir ölçüt olduğunu gösterir. Öşür ile haracın toprak ürünlerinden, zekâtın ise mal varlığından alınması gelir kaynağının da dikkate alındığını gösterir. Cizyenin askerlik yapmayan gayrimüslim erkeklerden alınması ise vergi ile askerlik yükümlülüğü arasında bir bağ kurulduğunu ortaya koyar.
Sık yapılan hatalar
- Kur'an'ın toplanması ile çoğaltılmasını karıştırmak; Hz. Ebubekir topladı, Hz. Osman çoğalttı.
- Hicri takvimin Hz. Muhammed döneminde kabul edildiğini sanmak; Hz. Ömer döneminde kabul edildi.
- Halifeliğin saltanata dönüşmesini Abbasilere bağlamak; saltanat Emevilerle başladı.
- Abbasilerin de Arapları ayrıcalıklı tuttuğunu sanmak; Abbasiler Arap olmayan Müslümanlara eşit davrandı.
- Cizyeyi toprak vergisi sanmak; cizye baş vergisi, haraç toprak vergisidir.
- 610 peygamberlik, 622 hicret, 628 Hudeybiye, 630 Mekke'nin fethi, 632 vefat.
- Dört Halife (632–661): Ebubekir Kur'an'ı topladı; Ömer divan, kadılar ve hicri takvim; Osman çoğalttı; Ali iç çatışmalar.
- Emeviler (661–750): saltanat, Şam, mevali; Kerbela 680, Endülüs 711, Puvatya 732.
- Abbasiler (750–1258): Bağdat, eşitlik, Talas 751, Beytü'l-Hikme, Samarra.
- Zekât ve öşür Müslümanlardan; haraç ve cizye gayrimüslimlerden alınırdı.