Konu anlatımı
İslamiyet'in doğuşunu anlamak için önce doğduğu ortamı tanımak gerekir. Bu alt başlıkta İslamiyet'ten önce Arap Yarımadası'nın siyasi, toplumsal, ekonomik ve dinî durumunu göreceksin.
Siyasi ve toplumsal yapı
Arap Yarımadası'nın büyük bölümü çöllerle kaplıdır; insanlar vahalarda ve kervan yolları üzerindeki şehirlerde yerleşik, çöllerde ise göçebe olarak yaşardı. Yarımadanın güneyindeki Yemen ile kuzeyde Bizans ve Sasani sınırlarındaki küçük krallıklar dışında siyasi birlik yoktu; toplumun temel birimi kabileydi. Kabile üyelerini korur, onların uğradığı zararın öcünü alırdı; bu yüzden kan davaları kuşaklar boyu sürebilirdi. Güçlü olan haklı sayılır, kadınların ve kölelerin hakları çok sınırlı kalırdı.
Ekonomi ve Mekke
Mekke, Yemen ile Şam arasında işleyen kervan yolunun üzerinde kurulmuş bir ticaret şehriydi. Mekkeli tüccarlar kışın Yemen'e, yazın Şam'a kervanlar gönderirdi. Belirli aylarda savaşmak yasak sayıldığı için bu dönemlerde kurulan panayırlarda güven içinde alışveriş yapılır, şairler şiir yarışmalarına katılırdı. Mekke'nin ileri gelenleri ticaretten ve Kâbe'yi ziyarete gelenlerden büyük kazanç sağlıyordu. Bu ekonomik çıkar, ileride İslamiyet'e karşı gösterilecek tepkinin nedenlerinden biri olacaktı.
Dinî durum
Halkın büyük bölümü putlara tapıyordu; her kabilenin kendi putları vardı ve Kâbe'de çok sayıda put bulunuyordu. Kâbe, Hz. İbrahim'le ilişkilendirilen kutsal bir yapı olarak bütün Arapların saygı gösterdiği bir merkezdi. Yarımadada Yahudi ve Hristiyan topluluklar da yaşıyordu. Hz. İbrahim'in tek Tanrı inancını sürdüren az sayıdaki kişiye hanif denirdi. Müslümanlar İslamiyet öncesindeki bu döneme, bilgisizlik ve sapkınlık dönemi anlamında cahiliye dönemi adını verir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. İslamiyet öncesinde Mekke'nin hem ticaret hem de inanç merkezi olması, Mekkeli ileri gelenlerin İslamiyet'e karşı tutumunu nasıl etkilemiş olabilir?
Çözüm. Kâbe'deki putlar her yıl pek çok kabileyi Mekke'ye çekiyor, bu ziyaretler ve panayırlar şehrin ticaretini canlandırıyordu. İslamiyet putperestliği reddettiği için Mekkeli ileri gelenler hem inançlarının hem de ziyaretçilerden ve ticaretten elde ettikleri kazancın tehlikeye girdiğini düşündü. Ayrıca İslamiyet'in insanların eşitliğini savunması kabile ileri gelenlerinin ayrıcalıklı konumunu sarsıyordu. Bu nedenlerle yeni dine sert tepki gösterdiler.
Örnek 2. Cahiliye döneminde kabilelerin üyelerinin uğradığı zararın öcünü almasının toplum hayatına etkileri neler olmuştur?
Çözüm. Ortak bir devlet ve yargı düzeni olmadığı için suçların cezası kabilelere kalıyordu. Bir kabilenin üyesine verilen zarar bütün kabileye karşı işlenmiş sayılır ve öç alınırdı. Bu durum kuşaklar boyu süren kan davalarına, kabileler arasında sürekli çatışmalara ve güvensizliğe yol açtı. Güçlü kabileler zayıfları ezebiliyordu; bu ortam İslamiyet'in getirdiği adalet ve kardeşlik anlayışının önemini artırdı.
Sık yapılan hatalar
- İslamiyet öncesinde Arap Yarımadası'nda güçlü bir merkezî devlet olduğunu sanmak; siyasi birlik yoktu.
- Bütün Arapların putperest olduğunu düşünmek; Yahudi, Hristiyan ve hanif topluluklar da vardı.
- Mekke'yi yalnızca bir inanç merkezi sanmak; Mekke aynı zamanda önemli bir ticaret şehriydi.
- Siyasi birlik yok; kabile düzeni ve kan davaları.
- Mekke: Yemen-Şam kervan yolu, panayırlar, Kâbe.
- Putperestlik yaygındı; az sayıda hanif tek Tanrı inancını sürdürdü.