Konu anlatımı
Emeviler, İslam devletini en geniş sınırlarından birine ulaştıran, ama yönetim anlayışıyla büyük tepkiler de doğuran bir hanedandır. Bu alt başlıkta Emevilerin yönetimini, fetihlerini ve yıkılış nedenlerini göreceksin.
Saltanat ve iç sorunlar
Hz. Ali'nin şehit edilmesinden sonra Şam valisi Muaviye 661'de Emevi Devleti'ni kurdu. Muaviye oğlu Yezid'i veliaht göstererek halifeliği babadan oğula geçen bir saltanata dönüştürdü; başkent Şam oldu. 680'de Kerbela'da Hz. Hüseyin ve yakınlarının şehit edilmesi Müslümanlar arasında derin bir yara açtı; Hz. Ali ve soyunu destekleyenlerin oluşturduğu siyasi grup zamanla Şiiliğe dönüştü. Emeviler döneminde siyasi ayrılıklar ve isyanlar eksik olmadı.
Fetihler
Emeviler Kuzey Afrika'yı ele geçirdi; 711'de Tarık bin Ziyad komutasındaki ordu Cebelitarık'tan İspanya'ya geçerek Endülüs'ü aldı. Avrupa'daki ilerleyiş 732'de Puvatya'da Franklara karşı alınan yenilgiyle durdu. Doğuda Maveraünnehir'e giren Emevi orduları Türklerle uzun süre savaştı. İstanbul birkaç kez kuşatıldı ama alınamadı. Bu fetihlerle İslam devleti İspanya'dan Hindistan sınırlarına uzanan bir genişliğe ulaştı.
Yönetim ve mevali sorunu
Emeviler devlet kayıtlarını Arapçaya çevirdi, ilk İslam parasını bastı ve posta teşkilatı kurdu; Kudüs'teki Kubbetü's-Sahra ve Şam Emevi Camii bu dönemin önemli yapılarıdır. Ancak Emeviler Arapları ayrıcalıklı tuttu; Arap olmayan Müslümanlar, örneğin İranlılar, Türkler ve Berberiler, mevali olarak adlandırıldı ve ikinci sınıf insan muamelesi gördü. Bu politika Türklerin İslamiyet'e ısınmasını geciktirdi ve özellikle Horasan'da büyük bir hoşnutsuzluk yarattı. Abbasiler bu hoşnutsuzluktan yararlanarak 750'de Emevi Devleti'ne son verdi. Hanedandan kurtulan Abdurrahman İspanya'ya geçerek 756'da Endülüs Emevi Devleti'ni kurdu; Endülüs, İslam bilim ve kültürünün Avrupa'ya geçtiği bir merkez oldu.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Halifeliğin Emevilerle birlikte saltanata dönüşmesi ne anlama gelir? Dört Halife dönemiyle karşılaştırın.
Çözüm. Dört Halife döneminde halifeler farklı yöntemlerle de olsa Müslümanların biatıyla belirleniyordu ve hiçbiri oğlunu yerine bırakmadı. Muaviye ise oğlu Yezid'i veliaht göstererek halifeliği hanedan içinde babadan oğula geçen bir yönetime dönüştürdü. Böylece seçim ve biat yerine hanedan esası öne çıktı. Bu değişiklik siyasi ayrılıkları derinleştirdi ve sonraki İslam devletlerinde de hanedan yönetimini yerleştirdi.
Örnek 2. Emevilerin Arapları ayrıcalıklı tutan politikası hem Türklerle ilişkileri hem de devletin geleceğini nasıl etkilemiştir?
Çözüm. Arap olmayan Müslümanların ikinci sınıf sayılması, Maveraünnehir'de Emevi ordularıyla savaşan Türklerin İslamiyet'e ısınmasını geciktirdi; Türk-Arap ilişkileri bu dönemde çoğunlukla çatışmalarla geçti. Devlet içinde ise İranlılar başta olmak üzere mevali arasında derin bir hoşnutsuzluk oluştu. Abbasiler bu kesimlerin desteğiyle ayaklanarak 750'de yönetimi ele geçirdi. Bu nedenle ayrımcı politika Emevilerin yıkılışını hızlandıran etkenlerden biri oldu.
Sık yapılan hatalar
- Saltanatın Abbasilerle başladığını sanmak; halifelik Emevilerle babadan oğula geçmeye başladı.
- Endülüs Emevi Devleti'ni Şam'daki Emevilerle aynı devlet sanmak; Endülüs Emevileri 750'den sonra İspanya'da ayrı bir devlet olarak kuruldu.
- Puvatya'yı İslam ordularının Avrupa'daki zaferi sanmak; Puvatya'da Franklar kazandı ve ilerleyiş durdu.
- 661: Muaviye ve Emeviler; saltanat ve Şam.
- 680 Kerbela; 711 Endülüs; 732 Puvatya.
- Mevali politikası hoşnutsuzluk yarattı; 750'de Abbasiler yıktı; 756'da Endülüs Emevi Devleti kuruldu.