Konu anlatımı
Hızla genişleyen İslam devleti, farklı halkları ve kültürleri bir arada yönetebilmek için düzenli kurumlar oluşturdu. Bu alt başlıkta İslam medeniyetinin yönetim, ekonomi, hukuk, eğitim ve bilim alanındaki kurumlarını göreceksin.
Yönetim ve hukuk
Devlet işleri divan denen daireler aracılığıyla yürütüldü; Hz. Ömer döneminde başlayan divan teşkilatı Emeviler ve Abbasiler döneminde genişledi. Devlet hazinesine beytülmal denirdi. Yargı işlerini İslam hukukuna göre karar veren kadılar yürütürdü. Muhtesip denen görevliler çarşı ve pazarlarda ölçü ve tartıları, malların kalitesini ve fiyatları denetlerdi; bu göreve hisbe denir. Emeviler döneminde haberleri hızla ileten bir posta teşkilatı kuruldu. İslam hukukunun yorumlanmasında Hanefi, Şafii, Maliki ve Hanbeli gibi mezhepler ortaya çıktı.
Vergiler ve ekonomi
İslam devletinde vergiler, ödeyenin dinine ve gelir kaynağına göre farklılaşıyordu. Müslümanlar mallarının belirli bir bölümünü zekât olarak, toprak ürünlerinin bir bölümünü öşür olarak öderdi. Gayrimüslimler topraklarından haraç, askerlik yapmayan yetişkin erkekleri için de cizye öderdi; cizye karşılığında askerlikten muaf tutulur ve devletin korumasından yararlanırlardı. Savaşlarda elde edilen ganimetin beşte biri devlete ayrılırdı. Geniş bir alanda güvenli ticaret yollarının oluşması ve ortak bir para düzeni ticareti canlandırdı.
Eğitim, sağlık ve bilim
Camiler ilk eğitim yerleriydi; zamanla medreseler, kütüphaneler ve rasathaneler kuruldu. Vakıflar cami, medrese, darüşşifa (hastane), aşevi ve kervansaray gibi hizmetleri gelirleriyle sürdürdü. Kâğıdın yaygınlaşması ve Beytü'l-Hikme'deki çeviriler bilimin gelişmesini hızlandırdı. Harezmi cebiri ayrı bir bilim dalı hâline getirdi, İbn Sina'nın El-Kanun fi't-Tıb adlı eseri yüzyıllarca tıp kitabı olarak okutuldu, Biruni astronomi ve coğrafyada, İbn Heysem optikte önemli çalışmalar yaptı. İslam bilginleri Grek, Hint ve İran birikimini koruyup geliştirerek bilime özgün katkılar sağladı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Muhtesiplerin çarşı ve pazarlarda ölçü, tartı ve fiyatları denetlemesi hangi amaçlara hizmet ediyordu?
Çözüm. Ölçü ve tartıların denetlenmesi alıcıların aldatılmasını önledi, malların kalitesinin izlenmesi tüketiciyi korudu. Fiyatların denetimi ise fahiş fiyatlarla halkın zarar görmesini ve karaborsayı engellemeye yönelikti. Bu düzenleme hem halkın hem de dürüst esnafın haklarını koruyarak çarşıdaki güveni ve toplumsal düzeni sağladı. Benzer denetim anlayışı sonraki Türk-İslam devletlerinde ve Osmanlı'da da sürdü.
Örnek 2. Vakıfların cami, medrese, darüşşifa ve kervansaray gibi hizmetleri üstlenmesi devlet ve toplum açısından ne gibi yararlar sağlamıştır?
Çözüm. Vakıflar bu hizmetleri kendi gelirleriyle sürdürdüğü için devlet hazinesinin yükü hafifledi. Eğitim, sağlık ve konaklama gibi ihtiyaçlar halka ücretsiz ya da düşük maliyetle ulaştı. Zenginlerin mallarının bir bölümünü hayır işlerine ayırması toplumsal dayanışmayı güçlendirdi. Vakıf yapılarının çevresinde yeni yerleşimler oluştu ve şehirlerin gelişmesi hızlandı.
Sık yapılan hatalar
- Cizye ile haracı karıştırmak; cizye baş vergisi, haraç toprak vergisidir.
- Zekât ve öşrün gayrimüslimlerden alındığını sanmak; bu vergiler Müslümanlardan alınırdı.
- İslam bilginlerinin yalnızca eski eserleri çevirdiğini düşünmek; çevirilerin yanında özgün katkılar da yaptılar.
- Divan, beytülmal, kadı ve muhtesip yönetimin temel kurumlarıydı.
- Zekât ve öşür Müslümanlardan; haraç ve cizye gayrimüslimlerden alınırdı.
- Vakıflar cami, medrese, darüşşifa ve kervansarayları yaşattı.
- Harezmi cebir, İbn Sina tıp, Biruni astronomi ve coğrafya, İbn Heysem optik.