Milli Mücadele konu anlatımı

Konu anlatımı

Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan sonra işgal edilen Anadolu'da halk önce yerel direniş gruplarıyla, ardından Mustafa Kemal'in önderliğinde örgütlenerek bağımsızlık mücadelesine girişti. Genelgeler ve kongrelerle başlayan süreç Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılmasıyla yeni bir devletin kuruluşuna, Sakarya ve Büyük Taarruz zaferleriyle de bağımsızlığın kazanılmasına ulaştı.

Bu sayfada işgalleri, cemiyetleri ve Kuva-yı Milliye'yi, Amasya Genelgesi'ni ve kongreleri, Misak-ı Milli'yi ve TBMM'nin açılışını, Sevr Antlaşması'nı, cepheleri, 1921 diplomasisini, Büyük Taarruz'u ve Mudanya Ateşkes Antlaşması'nı olayların sırasına dikkat ederek göreceksin.

İşgaller, cemiyetler ve Kuva-yı Milliye

Mondros'un 7. ve 24. maddelerine dayanan İtilaf devletleri Musul'dan Antalya'ya, Adana'dan İstanbul'a kadar pek çok yeri işgal etti; Yunanlılar 15 Mayıs 1919'da İzmir'e çıktı. İşgaller karşısında bazı çevreler kurtuluşu Amerikan mandasında ya da İngiliz himayesinde aradı; azınlıkların bir kısmı da Osmanlı topraklarında devlet kurma amacıyla cemiyetler kurdu. Buna karşılık milli cemiyetler, bulundukları bölgeyi işgallere karşı savunmak için örgütlendi. Halk, yerel önderlerin çevresinde Kuva-yı Milliye denen silahlı direniş grupları oluşturdu; ilk silahlı direniş Aralık 1918'de Dörtyol'da, Fransız işgaline karşı başladı. Kuva-yı Milliye düşmanın ilerleyişini yavaşlatarak zaman kazandırdı, ancak dağınık ve disiplinsiz yapısı büyük savaşlarda yetersiz kaldı.

Samsun, Havza ve Amasya Genelgesi

Mustafa Kemal 9. Ordu Müfettişi olarak 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı. Havza'dan yayımladığı genelgeyle işgalleri protesto etmek için mitingler düzenlenmesini istedi. 22 Haziran 1919'da yayımlanan Amasya Genelgesi'nde vatanın bütünlüğünün ve milletin bağımsızlığının tehlikede olduğu, İstanbul hükümetinin üzerine düşen sorumluluğu yerine getiremediği ve milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararının kurtaracağı belirtildi; Sivas'ta bir milli kongre toplanması kararlaştırıldı. Amasya Genelgesi Milli Mücadele'nin gerekçesini, amacını ve yöntemini ilk kez ortaya koyduğu ve milli egemenliğe dayanan bir mücadele çağrısı yaptığı için önemlidir. Mustafa Kemal Temmuz 1919'da askerlik görevinden istifa ederek mücadeleyi sivil olarak sürdürdü.

Erzurum ve Sivas kongreleri

23 Temmuz–7 Ağustos 1919'da toplanan Erzurum Kongresi doğu illerinden gelen delegelerle bölgesel olarak toplandı, ama aldığı kararlar bütün yurdu ilgilendirdiği için ulusal nitelik taşıdı: milli sınırlar içinde vatanın bölünmez bir bütün olduğu, manda ve himayenin kabul edilemeyeceği ve milli iradenin hâkim kılınacağı açıklandı, bir Temsil Heyeti seçildi. 4–11 Eylül 1919'da toplanan Sivas Kongresi ise yurdun her yerinden gelen delegelerle toplandığı için hem toplanış hem karar bakımından ulusaldır. Erzurum kararları benimsendi, manda ve himaye kesin olarak reddedildi, milli cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleştirildi ve Temsil Heyeti bütün yurdu temsil eder hâle geldi. Ekim 1919'daki Amasya Görüşmeleri'nde İstanbul hükümeti Temsil Heyeti'ni muhatap kabul etti.

Misak-ı Milli ve TBMM

Temsil Heyeti Aralık 1919'da Ankara'ya geldi. Seçimlerden sonra İstanbul'da toplanan son Osmanlı Mebusan Meclisi 28 Ocak 1920'de Misak-ı Milli'yi kabul etti; Mondros imzalandığı sırada Türk çoğunluğun yaşadığı yerlerin bölünmez bir bütün olduğu ve kapitülasyonların kaldırılacağı ilan edildi; böylece tam bağımsızlık hedefi açıkça ortaya kondu. Bunun üzerine İtilaf devletleri 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal etti ve meclis dağıldı. Mustafa Kemal'in çağrısıyla toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920'de Ankara'da açıldı. TBMM milli egemenliğe dayanıyordu; yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendinde toplayan güçler birliği ilkesini benimsedi. Meclise karşı çıkan isyanlara karşı Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı ve İstiklal Mahkemeleri kuruldu.

Sevr Antlaşması

İtilaf devletleri ile İstanbul hükümeti arasında 10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması Osmanlı topraklarını paylaşan ağır şartlar içeriyordu: Doğu Trakya ve İzmir çevresi Yunanistan'a bırakılıyor, Boğazlar uluslararası bir komisyonun denetimine veriliyor, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da yeni devlet ve özerk yönetimlerin kurulması öngörülüyor, Güney Anadolu Fransız ve İtalyan nüfuz bölgelerine ayrılıyordu; ordu çok küçültülüyor, kapitülasyonlar genişletiliyordu. Antlaşmayı onaylayacak Mebusan Meclisi dağılmış olduğundan Sevr hukuken yürürlüğe giremedi. TBMM Sevr'i tanımadı ve imzalayanları vatan haini saydı; antlaşma Milli Mücadele'nin zaferiyle fiilen geçersiz kaldı.

Cepheler ve 1921

Doğu Cephesi'nde Kazım Karabekir Paşa Ermenilere karşı başarı kazandı ve Aralık 1920'de imzalanan Gümrü Antlaşması TBMM'nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşma oldu. Güney Cephesi'nde Maraş, Antep ve Urfa'da halk Fransızlara karşı Kuva-yı Milliye ile direndi. Batı Cephesi'nde Kuva-yı Milliye'nin yetersiz kalması üzerine düzenli ordu kuruldu; düzenli ordu Ocak 1921'de I. İnönü'de ilk zaferini kazandı. Bunu Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, Londra Konferansı, Afganistan ve Sovyet Rusya ile yapılan antlaşmalar ve II. İnönü zaferi izledi. Temmuz 1921'deki Kütahya-Eskişehir yenilgisinden sonra Ağustos'ta Başkomutanlık Kanunu çıkarıldı ve Tekâlif-i Milliye Emirleri yayımlandı. 23 Ağustos–13 Eylül 1921'deki Sakarya zaferinden sonra Kafkas cumhuriyetleriyle Kars, Fransa ile Ankara antlaşmaları imzalandı.

Büyük Taarruz ve Mudanya

26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz'da Yunan ordusu 30 Ağustos'ta Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nde yenildi ve 9 Eylül 1922'de İzmir kurtarıldı. 11 Ekim 1922'de imzalanan Mudanya Ateşkes Antlaşması ile Doğu Trakya savaş yapılmadan kurtarıldı ve İstanbul'un yönetimi TBMM'ye bırakıldı; İtilaf kuvvetleri ise barış yapılana dek İstanbul'da ve Boğazlarda kalacaktı. İtilaf devletleri artık TBMM hükümetini karşı taraf olarak tanımak zorunda kaldı ve Milli Mücadele'nin askerî evresi sona erip diplomatik evresi başladı. TBMM 1 Kasım 1922'de saltanatı kaldırdı; 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması ile yeni Türk devletinin bağımsızlığı uluslararası alanda kabul edildi.

Çözümlü örnekler

Sık yapılan hatalar

• “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” ifadesini Erzurum Kongresi'ne bağlamak; bu ifade Amasya Genelgesi'ndedir.
• Erzurum Kongresi'ni toplanış bakımından ulusal sanmak; toplanış bölgesel, kararlar ulusaldır.
• Misak-ı Milli'nin TBMM'de kabul edildiğini sanmak; son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edildi.
• Sevr'i TBMM'nin imzaladığını düşünmek; antlaşmayı İstanbul hükümetinin temsilcileri imzaladı, TBMM tanımadı.
• Başkomutanlık Kanunu'nu Sakarya'dan sonra sanmak; kanun Kütahya-Eskişehir yenilgisinden sonra, Sakarya'dan önce çıkarıldı.
• Mudanya'yı barış antlaşması sanmak; Mudanya bir ateşkestir, barış Lozan ile sağlandı.