Konu anlatımı
Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ardından Anadolu'nun dört bir yanı işgal edildi. Bu alt başlıkta işgalleri, bu dönemde kurulan cemiyetleri ve halkın kendiliğinden oluşturduğu Kuva-yı Milliye'yi göreceksin.
İşgaller
Mondros'un 7. ve 24. maddelerine dayanan İtilaf devletleri ateşkesten kısa süre sonra işgallere başladı. İngilizler Musul'u, ardından Urfa, Antep ve Maraş'ı aldı; Urfa, Antep ve Maraş daha sonra Fransızlara bırakıldı. Fransızlar Adana ve çevresini, İtalyanlar Antalya ve Konya çevresini işgal etti. İtilaf donanması İstanbul'a geldi. 15 Mayıs 1919'da Yunan askerleri İtilaf devletlerinin onayıyla İzmir'e çıktı. İzmir'in işgali halkta büyük tepki doğurdu; gazeteci Hasan Tahsin işgalcilere ilk kurşunu attı ve yurdun pek çok yerinde protesto mitingleri yapıldı.
Cemiyetler
İşgaller karşısında farklı tutumlar ortaya çıktı. Bazı çevreler kurtuluşu büyük bir devletin desteğinde gördü: Wilson Prensipleri Cemiyeti Amerikan mandasını, İngiliz Muhipler Cemiyeti İngiliz himayesini savundu. Azınlıklar arasından bazı gruplar da Osmanlı topraklarında devlet kurma ya da komşu devletlere katılma amacıyla cemiyetler kurdu. Buna karşılık Trakya Paşaeli, Redd-i İlhak, Kilikyalılar, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk ve Trabzon Muhafaza-i Hukuk gibi milli cemiyetler bulundukları bölgeyi savunmak için örgütlendi. Bu cemiyetler bölgesel olsa da Milli Mücadele'nin örgütlenmesine zemin hazırladı.
Kuva-yı Milliye
Ordunun terhis edildiği ve İstanbul hükümetinin işgallere karşı koymadığı bir ortamda halk, yerel önderlerin çevresinde Kuva-yı Milliye denen silahlı direniş grupları oluşturdu. İlk silahlı direniş Aralık 1918'de Dörtyol'da, Fransız işgaline karşı başladı. Kuva-yı Milliye özellikle Batı Anadolu'da Yunan ilerleyişini yavaşlatarak düzenli ordunun kurulması için zaman kazandırdı ve halkın direniş bilincini canlandırdı. Ancak birlikler ortak bir komutaya bağlı değildi, disiplin ve donanım bakımından yetersizdi; bazıları emirleri dinlemedi. Bu yüzden büyük savaşlarda etkili olamadı ve TBMM düzenli orduyu kurmaya yöneldi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Mondros sonrasında bazı çevrelerin manda ve himaye istemesi ile milli cemiyetlerin bölgesel direniş örgütlemesi arasındaki farkı açıklayın.
Çözüm. Manda ve himaye isteyenler, devleti kendi gücüyle kurtarmanın mümkün olmadığını düşünüyor ve kurtuluşu Amerika ya da İngiltere gibi büyük bir devletin yönetimi altına girmekte arıyordu; bu, bağımsızlıktan vazgeçmek anlamına geliyordu. Milli cemiyetler ise işgallere karşı kendi bölgelerini halkın gücüyle savunmayı amaçladı. İlki dışa bağımlı, ikincisi millete dayanan bir kurtuluş anlayışını yansıtır; Milli Mücadele ikinci anlayış üzerine kuruldu.
Örnek 2. Kuva-yı Milliye'nin Milli Mücadele'ye katkılarını ve sınırlılıklarını değerlendirin.
Çözüm. Kuva-yı Milliye işgallere karşı ilk silahlı direnişi başlattı, düşmanın ilerleyişini yavaşlattı ve TBMM'nin düzenli ordu kurması için zaman kazandırdı; halkın mücadeleye katılmasını sağlayarak direniş bilincini güçlendirdi. Ancak birliklerin ortak komutası yoktu, disiplin ve donanım eksikti; bazı önderler emirlere uymadı. Bu sınırlılıklar büyük ve düzenli bir orduya karşı başarı kazanılmasını engelledi ve düzenli orduya geçişi zorunlu kıldı.
Sık yapılan hatalar
- Kuva-yı Milliye'nin İstanbul hükümeti tarafından kurulduğunu sanmak; Kuva-yı Milliye halkın ve yerel önderlerin girişimiyle ortaya çıktı.
- Bütün cemiyetlerin bağımsızlık için çalıştığını düşünmek; bazı cemiyetler manda ve himaye istedi.
- İlk silahlı direnişin İzmir'de olduğunu sanmak; ilk silahlı direniş Aralık 1918'de Dörtyol'da, Fransız işgaline karşı başladı.
- Mondros'un 7. ve 24. maddeleri işgallere dayanak oldu; 15 Mayıs 1919 İzmir'in işgali.
- Zararlı cemiyetler: manda, himaye ya da ayrılık; milli cemiyetler: bölgesel savunma.
- Kuva-yı Milliye: kendiliğinden, yerel ve düzensiz; zaman kazandırdı, ardından düzenli orduya geçildi.