Konu anlatımı
Milli Mücadele'nin hazırlık döneminde yayımlanan genelgeler ve toplanan kongreler, dağınık direnişi tek bir çatı altında topladı. Bu alt başlıkta bu belgeleri ve kongreleri, sınavda sık karıştırılan özellikleriyle birlikte göreceksin.
Samsun ve Amasya Genelgesi
Mustafa Kemal 9. Ordu Müfettişi olarak 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı. Havza'dan yayımladığı genelgeyle işgalleri protesto etmek için yurdun her yerinde mitingler düzenlenmesini istedi. 22 Haziran 1919'da yayımlanan Amasya Genelgesi'nde vatanın bütünlüğünün ve milletin bağımsızlığının tehlikede olduğu, İstanbul hükümetinin sorumluluğunu yerine getiremediği, milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararının kurtaracağı belirtildi; Sivas'ta bir milli kongre toplanması kararlaştırıldı. Genelge Milli Mücadele'nin gerekçesini, amacını ve yöntemini ilk kez ortaya koydu ve milli egemenlik düşüncesini öne çıkardı. Mustafa Kemal Temmuz 1919'da askerlikten istifa etti.
Erzurum Kongresi
23 Temmuz–7 Ağustos 1919'da toplanan Erzurum Kongresi'ne yalnızca doğu illerinden delegeler katıldı; bu yüzden toplanış bakımından bölgeseldir. Ancak alınan kararlar bütün yurdu ilgilendirdiği için ulusal niteliktedir. Kongrede milli sınırlar içinde vatanın bölünmez bir bütün olduğu, her türlü işgale karşı birlikte direnileceği, manda ve himayenin kabul edilemeyeceği, Kuva-yı Milliye'nin etkin ve milli iradenin hâkim kılınacağı ve azınlıklara siyasi egemenliği ve sosyal dengeyi bozacak ayrıcalıklar verilemeyeceği kararlaştırıldı. Mustafa Kemal'in başkanlığında bir Temsil Heyeti seçildi.
Sivas Kongresi ve Amasya Görüşmeleri
4–11 Eylül 1919'da toplanan Sivas Kongresi'ne yurdun her yerinden delegeler katıldı; kongre hem toplanış hem karar bakımından ulusaldır. Erzurum kararları bütün yurdu kapsayacak biçimde benimsendi, manda ve himaye kesin olarak reddedildi. Bütün milli cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleştirildi ve Temsil Heyeti bütün yurdu temsil eder hâle geldi. Milli Mücadele'yi duyurmak için İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı. Damat Ferit hükümetinin düşmesinden sonra Ekim 1919'da yapılan Amasya Görüşmeleri'nde İstanbul hükümeti Temsil Heyeti'ni muhatap alarak onu tanımış oldu ve Mebusan Meclisi seçimlerinin yapılması kararlaştırıldı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Erzurum Kongresi'nin “toplanış bakımından bölgesel, karar bakımından ulusal” sayılmasının nedenini açıklayın.
Çözüm. Erzurum Kongresi'ne yalnızca doğu illerinden gelen delegeler katıldı; bu nedenle toplanış biçimi bölgeseldir. Ancak kongrede alınan kararlar yalnızca doğu illerini değil, milli sınırlar içindeki bütün vatanı kapsıyordu: vatanın bölünmezliği, manda ve himayenin reddi ve milli iradenin hâkimiyeti bütün yurdu ilgilendiren ilkelerdi. Bu yüzden kongrenin kararları ulusal niteliktedir.
Örnek 2. Amasya Görüşmeleri'nin Temsil Heyeti açısından önemi nedir?
Çözüm. Amasya Görüşmeleri'nde İstanbul hükümeti, o güne kadar yok saydığı ve hatta engellemeye çalıştığı Temsil Heyeti ile resmî olarak görüştü. Bu durum, İstanbul hükümetinin Temsil Heyeti'ni muhatap alarak onu fiilen tanıdığı anlamına geliyordu. Görüşmelerde Mebusan Meclisi seçimlerinin yapılması da kararlaştırıldı. Böylece Milli Mücadele'nin önderliği hem halk hem de İstanbul hükümeti karşısında güç kazandı.
Sık yapılan hatalar
- “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” ifadesini Erzurum Kongresi'ne bağlamak; bu ifade Amasya Genelgesi'ndedir.
- Manda ve himayenin ilk kez Sivas'ta reddedildiğini sanmak; ilk kez Erzurum'da reddedildi, Sivas'ta kesinleşti.
- Erzurum Kongresi'ni toplanış bakımından ulusal sanmak; delegeler yalnızca doğu illerinden geldi.
- 19 Mayıs 1919 Samsun; Havza: mitingler; 22 Haziran 1919 Amasya: gerekçe, amaç, yöntem ve milli egemenlik.
- Erzurum (23 Temmuz–7 Ağustos 1919): bölgesel toplanış, ulusal karar; ilk kez manda reddi ve Temsil Heyeti.
- Sivas (4–11 Eylül 1919): tamamen ulusal; cemiyetlerin birleşmesi, mandanın kesin reddi; Ekim 1919 Amasya Görüşmeleri.