Dünya Gücü Osmanlı konu anlatımı

Konu anlatımı

1453'te İstanbul'un fethiyle başlayan dönemde Osmanlı Devleti üç kıtaya yayılan bir dünya gücü hâline geldi. Fatih, Yavuz ve Kanuni dönemlerinde yapılan fetihlerle Balkanlar, Anadolu, Arap Yarımadası'nın önemli bölümleri ve Kuzey Afrika Osmanlı egemenliğine girdi; Akdeniz'de, Karadeniz'de ve Kızıldeniz'de Osmanlı denizciliği etkili oldu.

Bu sayfada İstanbul'un fethini ve fetihten sonraki yönetim anlayışını, Fatih, II. Bayezid, Yavuz, Kanuni, II. Selim ve III. Murat dönemlerinin önemli olaylarını, Osmanlı'nın ticaret politikasını ve kapitülasyonları, derbent teşkilatını ve miri arazi sistemini göreceksin.

İstanbul'un fethi

II. Mehmet (Fatih) döneminde İstanbul Anadolu ile Rumeli toprakları arasında bir engel oluşturuyor, Bizans da Haçlıları ve Osmanlı şehzadelerini Osmanlı'ya karşı kışkırtıyordu. Boğazları ve ticaret yollarını denetleyen şehrin alınması devletin güvenliği ve ekonomisi için gerekliydi. Fatih Rumelihisarı'nı yaptırdı, büyük toplar döktürdü, donanmayı güçlendirdi ve komşularıyla antlaşmalar yaparak arkasını güvenceye aldı; gemiler karadan Haliç'e indirildi. İstanbul 29 Mayıs 1453'te fethedildi. Bizans sona erdi, şehir başkent oldu, Osmanlı topraklarının bütünlüğü sağlandı ve Karadeniz ticaret yolu Osmanlı denetimine girmeye başladı. Topun surları yıkabildiğinin görülmesi Avrupa'da şatolara dayanan feodal düzeni de sarstı; pek çok tarihçi bu olayı Orta Çağ'ın sonu sayar.

Fetihten sonra İstanbul ve Fatih dönemi

Fatih şehri yeniden canlandırmak amacıyla Anadolu'dan ve Rumeli'den aileler yerleştirdi, kuşatma sırasında kaçanları geri çağırdı ve Rum Ortodoks Patrikliği'ni kaldırmadı. Fatih Külliyesi ve Sahn-ı Seman medreseleri, bedesten ve Topkapı Sarayı yaptırıldı. Fatih döneminde Sırbistan, Mora ve Bosna alındı; 1461'de Trabzon Rum İmparatorluğu'na son verildi; 1473'te Otlukbeli'nde Akkoyunlular yenildi; 1475'te Kırım Hanlığı Osmanlı'ya bağlandı ve Karadeniz bir Türk gölü olmaya başladı. 1480'de İtalya'daki Otranto alındı, ancak Fatih'in ölümüyle bu sefer yarım kaldı.

II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim

II. Bayezid döneminde kardeşi Cem Sultan'ın taht mücadelesini kaybederek Avrupalıların eline düşmesi, Osmanlı'nın Batı'da etkin bir politika izlemesini engelledi. 1492'de İspanya'dan çıkarılan Yahudiler Osmanlı topraklarına yerleştirildi. Yavuz Sultan Selim 1514'te Çaldıran'da Safevileri yenerek Doğu Anadolu'da Osmanlı egemenliğini güçlendirdi; 1515'te Turnadağ'da Dulkadiroğullarına son verdi. 1516'da Mercidabık'ta ve 1517'de Ridaniye'de Memlükleri yendi; Suriye, Filistin ve Mısır Osmanlı'ya katıldı, Hicaz Osmanlı himayesine girdi ve halifeliğin Osmanlı hanedanına geçtiği kabul edildi.

Kanuni dönemi

Kanuni Sultan Süleyman döneminde Belgrad (1521) ve Rodos (1522) alındı. 1526'da Mohaç'ta Macar ordusu yenildi ve Macaristan büyük ölçüde Osmanlı egemenliğine girdi; 1529'da Viyana kuşatıldı ama alınamadı. Doğuda Bağdat alındı ve Safevilerle 1555'te Amasya Antlaşması imzalandı. Barbaros Hayreddin Paşa 1538'de Preveze'de Haçlı donanmasını yenerek Akdeniz'de Osmanlı üstünlüğünü sağladı. Portekizlilere karşı Hint Okyanusu'na seferler düzenlendi, ancak kalıcı bir sonuç alınamadı. Kanuni 1566'da Zigetvar Seferi sırasında öldü.

II. Selim ve III. Murat dönemleri

II. Selim döneminde 1571'de Kıbrıs Venedik'ten alındı; aynı yıl İnebahtı'da Osmanlı donanması Haçlı donanmasına yenildi, ama kısa sürede yeni bir donanma kuruldu. Sadrazam Sokullu Mehmet Paşa, Don ile İtil (Volga) nehirlerini ve Kızıldeniz ile Akdeniz'i birleştirecek kanal projeleri geliştirdi; bu projeler gerçekleştirilemedi. III. Murat döneminde Safevilerle yapılan uzun savaşların sonunda 1590'da Ferhat Paşa Antlaşması imzalandı ve Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınırlarına ulaştı.

Ticaret politikası ve kapitülasyonlar

Osmanlı ekonomisinde halkın ihtiyaçlarının bol ve ucuz karşılanması (iaşe), hazine gelirlerinin artırılması (fiskalizm) ve var olan düzenin korunması (gelenekçilik) ilkeleri öne çıkıyordu. Devlet İpek ve Baharat yollarının önemli bölümlerini denetledi; Bursa, Halep ve Kahire ticaret merkezleri oldu, bedestenler ve hanlar yaptırıldı. Yabancı devletlerin tüccarlarına tanınan ticari ayrıcalıklara kapitülasyon denir. XVI. yüzyılda Fransa'ya verilen kapitülasyonlar, Habsburglara karşı Fransa'yı destekleyip Avrupa'daki Hristiyan birliğini bölme amacını da taşıyordu. Kapitülasyonlar padişahın tek taraflı lütfu sayılır ve yeni padişah onaylamazsa geçersiz olurdu; 1740'ta Fransa'ya verilenler sürekli hâle getirildi.

Derbent teşkilatı ve miri arazi

Geçitlerde, köprü başlarında ve tenha yollar üzerinde bulunan köylerin halkı derbentçi olarak görevlendirilirdi; bu halk yolcuları ve kervanları korur, karşılığında bazı vergilerden muaf tutulurdu. Böylece ticaret yollarında güvenlik sağlandı ve tenha yerlerde yerleşim kalıcı hâle geldi. Osmanlı'da tarım topraklarının büyük bölümü mülkiyeti devlete ait miri araziydi. Köylü bu toprağı işleme hakkına sahipti ama satamaz, bağışlayamaz, vakfedemezdi; haklı bir gerekçesi olmadan toprağını üç yıl ekmezse çiftbozan vergisi öder, toprak da elinden alınıp başkasına verilebilirdi. Miri arazinin vergi gelirleri has, zeamet ve tımar olarak devlet görevlilerine dirlik olarak bırakılırdı.

Çözümlü örnekler

Sık yapılan hatalar

• Rumelihisarı'nı Yıldırım Bayezid'e bağlamak; Rumelihisarı'nı Fatih, Anadoluhisarı'nı Yıldırım Bayezid yaptırdı.
• Çaldıran ile Mercidabık'ı karıştırmak; Çaldıran'da Safeviler, Mercidabık ve Ridaniye'de Memlükler yenildi.
• Preveze ile İnebahtı'yı karıştırmak; Preveze 1538'de kazanılan zafer, İnebahtı 1571'de alınan yenilgidir.
• Kapitülasyonları başlangıçtan itibaren zararlı sanmak; zararları devlet zayıfladığında ortaya çıktı.
• Miri arazide köylünün toprağın sahibi olduğunu düşünmek; mülkiyet devletindir, köylünün kullanım hakkı vardır.
• Viyana'nın Kanuni döneminde alındığını sanmak; 1529'da kuşatıldı ama alınamadı.