Konu anlatımı
XVI. yüzyılda Osmanlı Devleti karada ve denizde döneminin en güçlü devletlerinden biriydi. Bu alt başlıkta Kanuni dönemindeki büyük seferleri ve Osmanlı denizciliğinin Akdeniz'den Hint Okyanusu'na uzanan mücadelesini göreceksin.
Kara seferleri
Kanuni Sultan Süleyman döneminde Orta Avrupa'nın kapısı sayılan Belgrad 1521'de alındı. 1522'de Rodos'taki şövalyeler adadan çıkarıldı ve Doğu Akdeniz'deki ticaret yolları güvenli hâle geldi. 1526'da Mohaç'ta Macar ordusu kısa sürede yenildi ve Macaristan büyük ölçüde Osmanlı egemenliğine girdi. 1529'da Habsburgların merkezi Viyana kuşatıldı, ancak kışın yaklaşması ve ağır topların getirilememesi nedeniyle alınamadı. Doğuda Bağdat ve Irak alındı; Safevilerle 1555'te imzalanan Amasya Antlaşması iki devlet arasındaki ilk resmî antlaşmadır. Kanuni 1566'da Zigetvar Seferi sırasında öldü.
Akdeniz'de Osmanlı
Kuzey Afrika'da Cezayir'i yöneten Barbaros Hayreddin Osmanlı hizmetine girdi ve kaptan-ı derya oldu. Barbaros 1538'de Preveze'de Papalık, Venedik ve İspanya gemilerinden oluşan Haçlı donanmasını yendi; bu zaferle Akdeniz'de Osmanlı üstünlüğü kuruldu. Trablusgarp alındı ve Kuzey Afrika kıyıları büyük ölçüde Osmanlı denetimine girdi. II. Selim döneminde 1571'de Kıbrıs Venedik'ten alındı; aynı yıl İnebahtı'da Osmanlı donanması Haçlı donanmasına yenildi. Donanma kısa sürede yeniden kuruldu, ancak bu yenilgi Osmanlı'nın denizlerde yenilmez olmadığını gösterdi.
Hint Okyanusu ve kanal projeleri
Portekizlilerin Ümit Burnu yoluyla Hint Okyanusu'na gelip baharat ticaretini ele geçirmeye çalışması, Osmanlı'nın Kızıldeniz ve Basra Körfezi üzerinden gelen ticaret gelirlerini tehdit ediyordu. Osmanlı bu yüzden Hint Okyanusu'na deniz seferleri düzenledi ve bölgedeki Müslüman devletlere yardım etti; ancak okyanusa uygun gemilerin yetersizliği gibi nedenlerle kalıcı bir başarı elde edilemedi. Sadrazam Sokullu Mehmet Paşa, Don ile İtil (Volga) nehirlerini ve Kızıldeniz ile Akdeniz'i birleştirecek kanal projeleri geliştirdi; bu projeler gerçekleştirilemedi. III. Murat döneminde 1590'da imzalanan Ferhat Paşa Antlaşması ile Osmanlı doğuda en geniş sınırlarına ulaştı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Preveze ve İnebahtı deniz savaşlarını sonuçları bakımından karşılaştırın.
Çözüm. 1538'deki Preveze Savaşı'nda Barbaros Hayreddin Paşa Haçlı donanmasını yendi ve Akdeniz'de Osmanlı üstünlüğü kuruldu; Kuzey Afrika kıyılarına doğru ilerleme kolaylaştı. 1571'deki İnebahtı Savaşı'nda ise Osmanlı donanması Haçlı donanmasına yenilerek büyük ölçüde yok oldu. Osmanlı kısa sürede yeni bir donanma kurdu ve aynı yıl alınan Kıbrıs'ı korudu; ancak İnebahtı, Akdeniz'deki Osmanlı üstünlüğünün artık tartışmasız olmadığını gösterdi.
Örnek 2. Sokullu Mehmet Paşa'nın kanal projelerinin amaçlarını açıklayın.
Çözüm. Don ile İtil nehirlerini birleştirecek kanal, Karadeniz'den Hazar Denizi'ne ulaşmayı, böylece Orta Asya'daki Türklerle bağlantı kurmayı, Rusların güneye ilerlemesini önlemeyi ve İran'a karşı kuzeyden bir yol açmayı amaçlıyordu. Kızıldeniz ile Akdeniz'i birleştirecek kanal ise Osmanlı donanmasının Hint Okyanusu'na kolayca geçmesini ve Portekizlilere karşı baharat ticaretini korumayı hedefliyordu. Projeler gerçekleştirilemese de Osmanlı'nın küresel ölçekte düşünen bir devlet olduğunu gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Viyana'nın 1529'da alındığını sanmak; kuşatma başarısız oldu.
- Preveze ile İnebahtı'yı karıştırmak; Preveze 1538'de kazanılan zafer, İnebahtı 1571'de alınan yenilgidir.
- Amasya Antlaşması'nı Avusturya ile yapılmış sanmak; Amasya Antlaşması Safevilerle yapıldı.
- 1521 Belgrad, 1522 Rodos, 1526 Mohaç, 1529 Viyana kuşatması, 1555 Amasya, 1566 Zigetvar.
- 1538 Preveze: Akdeniz'de üstünlük; 1571 Kıbrıs ve İnebahtı.
- Hint Okyanusu seferleri ve Sokullu'nun kanal projeleri; 1590 Ferhat Paşa: doğuda en geniş sınırlar.