Konu anlatımı
1071'de Malazgirt'te kazanılan zafer Anadolu'nun kapılarını Türklere açtı. Kısa sürede Anadolu'da Türk beylikleri ve Türkiye Selçuklu Devleti kuruldu; Türkler bir yandan Bizans ve Haçlılarla, öte yandan birbirleriyle mücadele ederek Anadolu'yu yurt edindi. XIII. yüzyılın ilk yarısında ticaret ve kültürde en parlak dönemini yaşayan devlet, Moğol istilasıyla zayıfladı.
Bu sayfada Malazgirt Savaşı'nı ve sonuçlarını, ilk Türk beyliklerini, Haçlı Seferleri karşısında Türkiye Selçuklularını ve Miryokefalon Savaşı'nı, ticaret politikasını ve kervansarayları, Babai İsyanı ile Kösedağ Savaşı'nı ve Türkiye Selçuklularının yönetim ve kültürünü göreceksin.
Malazgirt ve Anadolu'nun yurt edinilmesi
Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan 1071'de Malazgirt'te Bizans İmparatoru Romen Diyojen'i yendi ve esir aldı. Bu zaferle Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı; Türkmen boyları kısa sürede Anadolu'nun içlerine kadar ilerleyerek yurt edindi. Saltuklular Erzurum'da, Mengücekliler Erzincan ve Divriği'de, Danişmentliler Sivas, Tokat ve Kayseri'de, Artuklular Diyarbakır ve Mardin çevresinde, Çaka Bey İzmir'de beylikler kurdu. Kutalmışoğlu Süleyman Şah da İznik'i merkez yaparak Türkiye Selçuklu Devleti'ni kurdu. Türk ilerleyişi karşısında zor durumda kalan Bizans'ın Avrupa'dan yardım istemesi Haçlı Seferlerine zemin hazırladı.
İznik'ten Konya'ya
I. Haçlı Seferi sırasında Haçlı orduları Anadolu'ya geçti ve 1097'de Türkiye Selçuklularının başkenti İznik'i kuşattı; şehir Bizans'a teslim oldu. Sultan I. Kılıç Arslan başkenti Konya'ya taşıdı. Haçlıların ardından Bizans, Batı Anadolu'yu ve kıyı bölgelerini geri aldı; Türkler Orta Anadolu'ya çekildi ve Anadolu'nun Türkleşmesi bir süre yavaşladı. Türkiye Selçukluları bu dönemde hem Haçlılar ve Bizans'la hem de Danişmentlilerle mücadele etti.
II. Kılıç Arslan ve Miryokefalon
II. Kılıç Arslan Danişmentli Beyliği'ne son vererek Orta Anadolu'da Türk birliğini büyük ölçüde sağladı. Türkleri Anadolu'dan çıkarmak isteyen Bizans İmparatoru Manuel Komnenos'u 1176'da Miryokefalon'da ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu yenilgiyle Bizans, Anadolu'yu yeniden kazanma umudunu yitirdi ve savunmaya geçti; Anadolu'nun Türk yurdu olduğu kesinleşti ve Avrupa kaynaklarında Anadolu Türkiye adıyla anılmaya başladı. Ancak II. Kılıç Arslan ülkeyi oğulları arasında paylaştırınca, ülkenin hanedanın ortak malı sayılması anlayışının bir sonucu olarak uzun süren taht kavgaları başladı.
Yükselme dönemi ve ticaret
I. Gıyaseddin Keyhüsrev 1207'de Antalya'yı, I. İzzeddin Keykavus 1214'te Sinop'u alarak Akdeniz ve Karadeniz ticaretine açıldı. I. Alaaddin Keykubat döneminde Alanya alındı, Kırım'a sefer yapıldı ve Türkiye Selçukluları en parlak dönemini yaşadı. 1230'da Yassıçemen'de Harzemşahlar yenildi; ancak bu zafer Moğollarla Selçuklular arasında tampon bir devletin kalmamasına yol açtı. Selçuklular kervan yolları boyunca, birbirinden aşağı yukarı bir günlük mesafede kervansaraylar kurdu; tüccarlar buralarda belirli bir süre ücretsiz konakladı, malı yolda çalınan tüccarın kaybını devlet hazinesi ödedi ve Venedik gibi devletlerin tüccarlarına gümrük indirimleri tanındı.
Babai İsyanı ve Kösedağ
II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde ekonomik sıkıntılar ve yönetimin uygulamalarından hoşnutsuz olan Türkmenler Baba İlyas ve Baba İshak önderliğinde ayaklandı. 1239–1240'taki Babai İsyanı, içinde paralı askerlerin de bulunduğu bir ordu gönderildikten sonra zorlukla bastırıldı ve Selçuklu ordusu yıprandı. 1243'te Kösedağ'da Moğollara yenilen devlet Moğol egemenliğine girdi, ağır vergiler ödedi ve sultanlar Moğolların onayıyla tahta çıkabildi. Merkezî otorite zayıflayınca Anadolu'da siyasi birlik bozuldu; uç bölgelerde yeni Türkmen beylikleri kuruldu. Karamanoğlu Mehmet Bey 1277'de Konya'yı alarak divanda ve resmî işlerde yalnızca Türkçe kullanılması kararını verdi. Türkiye Selçuklu Devleti XIV. yüzyılın başlarında sona erdi.
Yönetim ve kültür
Türkiye Selçuklularında sultan, vezirin başkanlığındaki divanın yardımıyla ülkeyi yönetti; şehzadeler (melikler) yanlarındaki atabeylerle sancaklara gönderildi ve ikta sistemi uygulandı. Esnaf ve zanaatkârlar Ahi Evran'ın öncülüğünde ahilik teşkilatında örgütlendi; ahiler mesleki eğitim, kalite denetimi ve dayanışmayı sağladı. Sarayda Farsça, bilimde Arapça kullanılırken halk Türkçe konuşuyordu; Mevlana Mesnevi'yi Farsça yazdı, Yunus Emre şiirlerini sade Türkçeyle söyledi. Konya'daki Karatay ve İnce Minareli medreseleri, Sivas Gök Medrese, Kayseri'deki Gevher Nesibe Darüşşifası ve yollardaki sultan hanları dönemin mimarisini yansıtır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Malazgirt ile Miryokefalon savaşlarını taraflar, komutanlar ve sonuçlar bakımından karşılaştırın.
Çözüm. Malazgirt Savaşı 1071'de Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan ile Bizans İmparatoru Romen Diyojen arasında yapıldı; sonucunda Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı ve Türklerin Anadolu'ya yerleşmesi hızlandı. Miryokefalon Savaşı ise 1176'da Türkiye Selçuklu Sultanı II. Kılıç Arslan ile Bizans İmparatoru Manuel Komnenos arasında yapıldı; sonucunda Bizans Anadolu'yu yeniden kazanma umudunu yitirdi ve Anadolu'nun Türk yurdu olduğu kesinleşti. İki savaşın ortak noktası, Bizans'ın Türkleri Anadolu'dan çıkarma girişimlerinin başarısız olmasıdır.
Örnek 2. Kösedağ Savaşı'ndan sonra Anadolu'da siyasi birliğin bozulmasını neden-sonuç ilişkisiyle açıklayın.
Çözüm. Kösedağ yenilgisiyle Türkiye Selçuklu Devleti Moğol egemenliğine girdi; ağır vergiler ödedi ve sultanlar Moğol onayına bağlı kaldı. Merkezî otoritenin zayıflaması, uç bölgelerdeki Türkmen beylerinin güçlenmesine yol açtı. Moğol baskısından kaçan Türkmenler de batıdaki uçlara yığıldı. Bu beyler zamanla bağımsız beylikler kurdu ve Anadolu siyasi bakımdan parçalandı; Osmanlı Beyliği de bu ortamda ortaya çıktı.
Örnek 3. Türkiye Selçuklularının kervansaray yaptırması, tüccar kayıplarını karşılaması ve gümrük indirimi tanımasının devlete ve Anadolu'ya katkıları nelerdir?
Çözüm. Bu önlemler tüccarları Anadolu'yu kullanmaya özendirdi ve bölgeyi kervanlar için güvenli bir geçiş alanına dönüştürdü. Artan ticaret gümrük ve vergi gelirlerini yükseltti, hazineyi güçlendirdi. Ticaret yolları üzerindeki şehirler büyüdü, kervansarayların çevresinde yeni yerleşimler oluştu. Ekonomik canlılık Anadolu'nun bayındır hâle gelmesine ve Türk yerleşiminin kalıcılaşmasına katkı sağladı.
Sık yapılan hatalar
- Malazgirt Savaşı'nı Türkiye Selçuklularına bağlamak; savaşı Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan kazandı.
- Malazgirt ile Miryokefalon'u karıştırmak: Malazgirt (1071) Anadolu'nun kapılarını açtı, Miryokefalon (1176) Anadolu'nun Türk yurdu olduğunu kesinleştirdi.
- Başkentin Konya'ya taşınmasını Malazgirt'e bağlamak; başkent 1097'de İznik'in kaybedilmesi üzerine taşındı.
- Yassıçemen'de Moğollarla savaşıldığını sanmak; Yassıçemen'de Harzemşahlar yenildi.
- Kösedağ'dan hemen sonra Selçuklu hanedanının sona erdiğini düşünmek; devlet Moğol egemenliği altında XIV. yüzyılın başlarına kadar sürdü.
- 1071 Malazgirt (Büyük Selçuklu): Anadolu'nun kapıları açıldı, ilk beylikler kuruldu.
- 1097: İznik'in kaybı ve başkentin Konya'ya taşınması.
- 1176 Miryokefalon: Bizans savunmaya geçti, Anadolu Türk yurdu oldu.
- Antalya 1207, Sinop 1214; Alaaddin Keykubat en parlak dönem; 1230 Yassıçemen.
- Kervansaray, devlet güvencesi ve gümrük indirimi: Anadolu güvenli ticaret yolu oldu.
- 1239–1240 Babai İsyanı, 1243 Kösedağ, Moğol egemenliği ve yeni beylikler.