Konu anlatımı
Türkiye Selçukluları, Büyük Selçuklu geleneğini Anadolu'nun koşullarına uyarladı ve kalıcı bir kültür mirası bıraktı. Bu alt başlıkta devlet yönetimini, ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaştırılması geleneğini ve Selçuklu kültürünü göreceksin.
Yönetim ve ülkenin paylaştırılması
Devletin başında sultan bulunur, devlet işleri vezirin başkanlığındaki divanda görüşülürdü. Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması nedeniyle şehzadeler (melikler) yanlarında atabeylerle birlikte sancaklara yönetici olarak gönderilirdi. Bu gelenek taht kavgalarına zemin hazırladı: II. Kılıç Arslan'ın ülkeyi oğulları arasında paylaştırması uzun süren iç çekişmelere yol açtı. Aynı anlayış eski Türk devletlerinde ve Büyük Selçuklularda da taht kavgalarının başlıca nedeniydi; Osmanlı Devleti ise ilerleyen dönemde ülkeyi paylaştırmayarak bu sorunu aşmaya çalışacaktı.
Ekonomi ve toplum
Türkiye Selçuklularında Büyük Selçuklulardan alınan ikta sistemi uygulandı; toprağın vergi gelirleri asker yetiştirme karşılığında devlet görevlilerine bırakıldı. Ekonominin temeli tarım, hayvancılık ve ticaretti. Göçebe Türkmenler daha çok hayvancılıkla, yerleşik halk tarım ve zanaatla uğraşıyordu. Şehirlerde esnaf ahilik teşkilatında örgütlendi. Farklı din ve dillerden halklar Selçuklu yönetimi altında bir arada yaşadı; gayrimüslimler cizye ödeyerek kendi inançlarını sürdürdü.
Dil, edebiyat ve mimari
Sarayda ve resmî yazışmalarda Farsça, bilimde Arapça kullanılırken halk Türkçe konuşuyordu. Mevlana Celaleddin Rumi Konya'da Mesnevi'yi Farsça yazdı; Yunus Emre şiirlerini sade Türkçe ve hece ölçüsüyle söyledi; Hacı Bektaş Veli de Anadolu'da etkili oldu. Mimaride taş işçiliği öne çıktı: Konya'daki Karatay ve İnce Minareli medreseleri, Sivas Gök Medrese, Kayseri'deki Gevher Nesibe Darüşşifası ve yollar üzerindeki sultan hanları bu dönemin önemli eserleridir. Bu yapıların vakıflarla yaşatılması, eğitim ve sağlık hizmetlerinin süreklilik kazanmasını sağladı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Türkiye Selçuklularında sarayda Farsçanın, halk arasında Türkçenin kullanılması kültür hayatını nasıl etkilemiştir? Karamanoğlu Mehmet Bey'in 1277'deki kararıyla birlikte değerlendirin.
Çözüm. Sarayda Farsçanın kullanılması yönetici çevre ile halk arasında bir dil ayrılığı yarattı; Mevlana'nın Mesnevi'si gibi önemli eserler Farsça yazıldı. Halk ise Türkçe konuşuyor, Yunus Emre gibi şairlerin sade Türkçe şiirleriyle kendi dilinde bir edebiyata sahip oluyordu. Karamanoğlu Mehmet Bey'in divanda ve resmî işlerde yalnızca Türkçe kullanılması kararı bu ayrılığa tepki niteliğindeydi ve Türkçenin yönetim dili olarak güçlenmesinde önemli bir adım oldu.
Örnek 2. Selçuklu medreselerinin ve darüşşifalarının taş işçiliğiyle yapılması ve vakıflarla yaşatılması, Selçukluların Anadolu'ya bakışı hakkında neyi düşündürür?
Çözüm. Taştan yapılan anıtsal yapılar yüzyıllar boyunca ayakta kalacak biçimde tasarlanmıştı; bu, Selçukluların Anadolu'yu geçici bir yer değil kalıcı bir yurt olarak gördüğünü gösterir. Yapıların vakıflarla yaşatılması, eğitim ve sağlık hizmetlerinin hükümdarlar değişse bile sürmesini sağladı. Bu eserler Anadolu'nun Türk ve İslam kimliği kazanmasına ve şehirlerin gelişmesine katkıda bulundu.
Sık yapılan hatalar
- Mevlana'nın Mesnevi'yi Türkçe yazdığını sanmak; Mesnevi Farsçadır.
- Türkiye Selçuklularında Türkçenin resmî dil olduğunu düşünmek; resmî yazışmalarda Farsça kullanıldı, Türkçeyi divanda tek dil yapan Karamanoğlu Mehmet Bey'dir.
- Ülkenin paylaştırılması geleneğinin yalnızca Türkiye Selçuklularına özgü olduğunu sanmak; bu anlayış eski Türk devletlerinden geliyordu.
- Sultan, vezir ve divan; melik ve atabey; ikta sistemi.
- Ülke hanedanın ortak malı: II. Kılıç Arslan'ın paylaştırması ve taht kavgaları.
- Saray dili Farsça, bilim dili Arapça, halk dili Türkçe; Mevlana, Yunus Emre, Hacı Bektaş Veli.
- Taş işçiliği: medreseler, darüşşifalar, sultan hanları.