Konu anlatımı
XIII. yüzyılın ortalarında Türkiye Selçuklu Devleti içeride bir isyanla, dışarıda Moğol istilasıyla sarsıldı. Bu alt başlıkta Babai İsyanı'nı, Kösedağ Savaşı'nı ve bu olayların Anadolu'nun siyasi yapısını nasıl değiştirdiğini göreceksin.
Moğol tehlikesi ve Yassıçemen
XIII. yüzyılın başlarında Cengiz Han'ın önderliğinde birleşen Moğollar Orta Asya'yı ve İran'ı istila etti. Moğol baskısı yüzünden pek çok Türkmen topluluğu Anadolu'ya geldi. Moğollardan kaçarak Doğu Anadolu'ya gelen Harzemşah hükümdarı Celaleddin, 1230'da Yassıçemen'de I. Alaaddin Keykubat'a yenildi. Bu zafer Selçukluların gücünü gösterse de Moğollar ile Selçuklular arasında tampon bir devletin kalmamasına yol açtı; Moğol tehlikesi doğrudan Anadolu'nun sınırına dayandı.
Babai İsyanı
II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde, Moğol baskısıyla Anadolu'ya gelen ve yerleşecek toprak ile geçim sıkıntısı çeken Türkmenler arasında hoşnutsuzluk arttı. Ağır vergiler, yöneticilerin kötü uygulamaları ve göçebe Türkmenlerin yerleşik düzene uyum sorunları bu hoşnutsuzluğu besledi. Türkmenler Baba İlyas ve Baba İshak önderliğinde 1239–1240'ta ayaklandı. Ayaklanma, içinde paralı askerlerin de bulunduğu büyük bir ordu gönderildikten sonra zorlukla bastırıldı. Babai İsyanı Selçuklu ordusunu yıprattı, devletin otoritesini sarstı ve pek çok Türkmeni Batı Anadolu'daki uç bölgelere göç etmeye yöneltti.
Kösedağ ve sonuçları
1243'te Sivas yakınlarındaki Kösedağ'da Moğollarla yapılan savaşta Selçuklu ordusu ağır bir yenilgiye uğradı. Devlet her yıl ağır bir vergi ödemeyi üstlenerek Moğolların egemenliğini tanıdı; sultanlar tahta Moğolların onayıyla çıkabildi ve yönetimde Moğol temsilcileri söz sahibi oldu. Merkezî otoritenin zayıflamasıyla Anadolu'da siyasi birlik bozuldu; uç bölgelerde Karamanoğulları, Germiyanoğulları ve Osmanlılar gibi yeni beylikler ortaya çıktı. Karamanoğlu Mehmet Bey 1277'de Konya'yı alarak divanda ve resmî işlerde yalnızca Türkçe kullanılması kararını verdi. Türkiye Selçuklu Devleti XIV. yüzyılın başlarında sona erdi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Babai İsyanı ile Kösedağ yenilgisi arasında nasıl bir neden-sonuç ilişkisi kurulabilir?
Çözüm. Babai İsyanı'nı bastırmak için büyük bir ordu kullanıldı ve çatışmalar Selçuklu askerî gücünü yıprattı; birlikler kayıp verdi, devletin otoritesi sarsıldı. İsyandan yalnızca birkaç yıl sonra Moğollarla karşılaşan Selçuklu ordusu bu yıpranmanın etkisini taşıyordu ve 1243'te Kösedağ'da yenildi. Bu örnek, içeride yaşanan bunalımların bir devleti dış saldırılar karşısında savunmasız bıraktığını gösterir.
Örnek 2. Yassıçemen zaferinin Türkiye Selçukluları için hem olumlu hem olumsuz bir sonuç doğurduğu söylenir. Bu yargıyı açıklayın.
Çözüm. Olumlu yönüyle Yassıçemen, Harzemşahların Doğu Anadolu'daki tehdidini ortadan kaldırdı ve Türkiye Selçuklularının askerî gücünü gösterdi. Olumsuz yönüyle ise Harzemşahların yenilmesi, Moğollar ile Selçuklular arasındaki tampon bölgeyi ortadan kaldırdı. Moğol orduları artık doğrudan Selçuklu sınırına dayandı; bu durum kısa süre sonra Kösedağ yenilgisine giden süreci hızlandırdı.
Sık yapılan hatalar
- Kösedağ'da Selçukluların Haçlılara ya da Bizans'a yenildiğini sanmak; Kösedağ'da Moğollara yenildiler.
- Yassıçemen'de Moğollarla savaşıldığını düşünmek; Yassıçemen'de Harzemşahlar yenildi.
- Babai İsyanı'nı bir dış saldırı sanmak; isyan, Türkmenlerin iç sorunlardan kaynaklanan ayaklanmasıdır.
- 1230 Yassıçemen: Harzemşahlar yenildi, Moğollarla aradaki tampon kalktı.
- 1239–1240 Babai İsyanı: Türkmen hoşnutsuzluğu, ordunun yıpranması.
- 1243 Kösedağ: Moğol egemenliği, siyasi birliğin bozulması, yeni beylikler.
- 1277: Karamanoğlu Mehmet Bey'in Türkçe kararı.