Konu anlatımı
Malazgirt'ten sonra Anadolu'nun farklı bölgelerinde Türk beylikleri kuruldu. Bu alt başlıkta bu beylikleri, Anadolu'nun Türkleşmesindeki rollerini ve bıraktıkları eserleri göreceksin. Bu beyliklerin dönemine, Kösedağ'dan sonraki beylikler döneminden ayırmak için I. Beylikler Dönemi de denir.
Doğu ve Güneydoğu Anadolu beylikleri
Saltuklular Erzurum merkezli bir beylik kurdu ve Gürcülere karşı mücadele etti. Mengücekliler Erzincan ve Divriği çevresinde hüküm sürdü; Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası taş işçiliğiyle bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir. Artuklular Diyarbakır, Mardin ve Hasankeyf çevresinde kuruldu; Haçlılara karşı mücadele etti ve Malabadi Köprüsü gibi eserler bıraktı. Artuklu sarayında çalışan bilgin El-Cezeri, su gücüyle çalışan saatler ve otomatik makineler tasarladığı eseriyle tanınır.
Danişmentliler ve Çaka Beyliği
Danişmentliler Sivas, Tokat, Kayseri ve Amasya çevresinde güçlü bir beylik kurdu. Haçlılara karşı başarılı mücadeleler verdi ve Türkiye Selçuklularıyla Orta Anadolu'nun egemenliği için rekabet etti; beyliğe II. Kılıç Arslan son verdi. Danişmentlilerin kahramanlıkları Danişmentname adlı destanda anlatılır. Çaka Bey ise İzmir merkezli bir beylik kurdu ve donanma oluşturarak Ege adalarına seferler yaptı; denizcilikle uğraşan ilk Türk beylerinden biri olarak bilinir.
Türkiye Selçuklu Devleti'nin kuruluşu
Kutalmışoğlu Süleyman Şah, Malazgirt'ten sonra Batı Anadolu'ya ilerledi ve Bizans'taki karışıklıklardan yararlanarak İznik'i merkez yaptı; böylece Türkiye Selçuklu Devleti kuruldu. Süleyman Şah Büyük Selçuklulardan bağımsız davranmaya çalıştı. Beyliklerin ortak özelliği Anadolu'nun Türkleşmesine ve İslamlaşmasına katkı sağlamaları, cami, medrese, darüşşifa ve kervansaray gibi eserlerle Anadolu'yu bayındır hâle getirmeleridir. Ancak birbirleriyle de mücadele etmeleri Anadolu'da siyasi birliğin geç sağlanmasına yol açtı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Malazgirt'ten sonra Anadolu'da tek bir devlet yerine çok sayıda beyliğin kurulmasının nedenleri ve sonuçları neler olabilir?
Çözüm. Malazgirt'ten sonra Anadolu'ya gelen Türkmen boyları, kendi komutanlarının önderliğinde farklı bölgeleri fethetti; Büyük Selçuklu Devleti de bu geniş ve uzak bölgede doğrudan bir yönetim kuramadı. Her komutan ele geçirdiği bölgede kendi beyliğini kurdu. Bu durum Anadolu'nun kısa sürede birçok yönden Türkleşmesini sağladı; ancak beylikler arasındaki rekabet Haçlılara ve Bizans'a karşı ortak hareket etmeyi zorlaştırdı ve siyasi birliğin geç kurulmasına yol açtı.
Örnek 2. Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası ile El-Cezeri'nin çalışmaları, ilk Türk beylikleri hakkında hangi sonuca ulaşmayı sağlar?
Çözüm. Divriği'deki yapı, ileri bir taş işçiliği ve mimari bilgi birikimini gösterir; bir caminin yanında darüşşifa yapılması sağlık hizmetine önem verildiğini ortaya koyar. El-Cezeri'nin su gücüyle çalışan saatleri ve otomatik makineleri ise Artuklu sarayının bilimi ve teknik çalışmaları desteklediğini gösterir. Bu örnekler, ilk Türk beyliklerinin yalnızca askerî güçler olmadığını, Anadolu'da kalıcı bir kültür ve bilim ortamı oluşturduğunu kanıtlar.
Sık yapılan hatalar
- Danişmentlileri Türkiye Selçuklu Devleti'nin bir parçası sanmak; Danişmentliler ayrı bir beylikti ve II. Kılıç Arslan tarafından ortadan kaldırıldı.
- Bu beylikleri Kösedağ'dan sonra kurulan Karamanoğulları ve Osmanlılar gibi beyliklerle karıştırmak.
- Türkiye Selçuklu Devleti'nin ilk merkezini Konya sanmak; ilk merkez İznik'ti.
- Saltuklu: Erzurum; Mengücekli: Erzincan, Divriği; Artuklu: Diyarbakır, Mardin; Danişmentli: Sivas, Tokat; Çaka: İzmir.
- Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Malabadi Köprüsü, El-Cezeri.
- Kutalmışoğlu Süleyman Şah İznik'i merkez yaparak Türkiye Selçuklu Devleti'ni kurdu.