Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı konu anlatımı

Konu anlatımı

XV. yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa'da birbirini besleyen büyük değişimler yaşandı. Okyanuslara açılan gemiler dünyanın haritasını değiştirdi, Rönesans ve Reform insanın kendine, dine ve doğaya bakışını dönüştürdü, matbaa bilgiyi hızla yaydı, bilim insanları gözlem ve deneye dayanan yeni bir yöntem geliştirdi.

Bu sayfada Coğrafi Keşiflerin nedenlerini, önemli keşifleri ve sonuçlarını, Rönesans'ı, Reform'u, matbaanın etkilerini, Bilimsel Devrim'i ve Aydınlanma'yı, bu gelişmelerin Osmanlı Devleti'ne yansımalarıyla birlikte göreceksin.

Coğrafi Keşiflerin nedenleri

Avrupa'nın Doğu'dan getirdiği baharat, ipek ve değerli mallar İpek ve Baharat yolları üzerinden geliyordu; bu yolların Akdeniz'e ulaşan uçları Müslüman devletlerin, XVI. yüzyılda ise büyük ölçüde Osmanlı'nın denetimindeydi. Doğu mallarının pahalı olması Avrupalıları Hindistan'a aracısız ulaşan yeni yollar aramaya yöneltti. Pusulanın kullanılması, okyanusa dayanıklı gemilerin yapılması ve coğrafya bilgisinin artması uzun deniz yolculuklarını mümkün kıldı. Altın ve değerli maden arayışı, Hristiyanlığı yayma isteği, merak ve macera duygusu ile Portekiz ve İspanya krallarının desteği de keşiflerde etkili oldu.

Önemli keşifler

Keşiflerin öncülüğünü Atlas Okyanusu kıyısındaki Portekiz ve İspanya yaptı:

• Bartolomeu Diaz 1488'de Afrika'nın güney ucundaki Ümit Burnu'na ulaştı.
• Kristof Kolomb 1492'de İspanya'nın desteğiyle batıya giderek Amerika kıtasına ulaştı; ancak Asya'ya vardığını sandı.
• Amerigo Vespucci ulaşılan yerin yeni bir kıta olduğunu ileri sürdü; kıta onun adıyla anıldı.
• Vasco da Gama 1498'de Ümit Burnu'nu dolaşarak Hindistan'a ulaştı ve Doğu'ya giden yeni deniz yolunu açtı.
• Macellan'ın 1519'da başlayan yolculuğu 1522'de tamamlandı ve Dünya'nın çevresi ilk kez gemiyle dolaşıldı; Macellan yolda öldü.

Keşiflerin sonuçları

Akdeniz limanları ve eski kara yolları zamanla önemini yitirirken Lizbon, Sevilla, Anvers ve Amsterdam gibi Atlas Okyanusu kıyısındaki limanlar zenginleşti. Avrupalılar Amerika, Afrika ve Asya'da sömürgeler kurdu; Amerika'daki Aztek ve İnka uygarlıkları yıkıldı, Afrika'dan Amerika'ya köle ticareti başladı. Amerika'dan getirilen altın ve gümüş Avrupa'da fiyatları artırdı, ticaretle uğraşan burjuvazi zenginleşti. Osmanlı Devleti'nin transit ticaretten elde ettiği gelirler zamanla azaldı, Hint Okyanusu'nda Portekizlilerle mücadele başladı; değerli maden akışının etkisiyle XVI. yüzyılın sonlarında Osmanlı'da da fiyatlar yükseldi ve akçe değer kaybetti.

Rönesans

Yeniden doğuş anlamına gelen Rönesans, XIV. yüzyılda İtalya'da başlayıp XVI. yüzyılda Avrupa'ya yayılan bilim, sanat ve düşünce hareketidir. Akdeniz ticaretiyle zenginleşen İtalyan şehirleri, bu şehirlerde sanatçıları koruyan zengin aileler, İtalya'da bol bulunan Antik Çağ eserleri ve İstanbul'un fethinden sonra İtalya'ya giden Bizanslı bilginler Rönesans'ın İtalya'da başlamasını kolaylaştırdı. Antik Yunan ve Roma eserlerini inceleyerek insanı merkeze alan hümanizm düşüncesi gelişti; Leonardo da Vinci, Michelangelo ve Rafael gibi sanatçılar insanı ve doğayı konu aldı. Rönesans skolastik düşünceyi sarstı, akıl ve gözlemi öne çıkardı ve Reform'a zemin hazırladı.

Reform

Katolik Kilisesi'nin para karşılığında günahların bağışlandığını bildiren endülüjans belgeleri satması, din adamlarının yozlaşması, kilisenin aşırı zenginliği ve İncil'in halkın anlamadığı Latince ile okunması tepki doğurdu. Martin Luther 1517'de kilisenin bazı uygulamalarına karşı çıkan tezlerini duyurdu ve İncil'i Almancaya çevirdi; Protestanlık doğdu. İsviçre'de Kalvenizm yayıldı, İngiltere'de krala bağlı Anglikan Kilisesi kuruldu. 1555 Augsburg Barışı ile Almanya'da Lutheranlık tanındı; mezhep savaşları ise 1648 Vestfalya Barışı ile büyük ölçüde sona erdi. Reform'la Avrupa'da mezhep birliği bozuldu, kilisenin gücü azaldı, kralların gücü arttı. Osmanlı Devleti Habsburglara karşı Protestanları destekleyerek bu bölünmeden yararlandı.

Matbaa

Gutenberg XV. yüzyılın ortalarında hareketli metal harflerle baskı yapan matbaayı geliştirdi. Kitaplar hızlı ve ucuz biçimde çoğaltılabildi, okuryazarlık arttı, bilgi kilisenin ve manastırların tekelinden çıktı, yerel dillerde kitaplar yaygınlaştı; Rönesans ve Reform düşünceleri hızla yayıldı. Osmanlı'da ilk matbaalar XV. yüzyılın sonlarından itibaren Yahudiler, ardından Ermeniler ve Rumlar tarafından kuruldu. Arap harfleriyle Türkçe kitap basacak matbaa için İbrahim Müteferrika'ya 1727'de izin verildi ve ilk kitap 1729'da basıldı. Hattatların tepkisi, el yazmasına ve hat sanatına verilen değer ve dinî kitapların basılmasına sıcak bakılmaması bu gecikmede etkili oldu.

Bilimsel Devrim ve Aydınlanma

Kopernik 1543'te yayımlanan eserinde Güneş'in evrenin merkezinde olduğunu ileri sürdü; Galileo teleskop gözlemleriyle bu görüşe kanıt getirdi ve kilisenin tepkisiyle karşılaştı. Kepler gezegenlerin elips biçiminde yörüngelerde dolandığını gösterdi, Newton 1687'de yayımlanan eserinde evrensel çekim yasasını ortaya koydu. Bilginin kaynağı olarak kutsal metinlerin yerine gözlem, deney ve matematik kabul edildi. XVIII. yüzyılda Aydınlanma düşünürleri aklı, özgürlüğü ve eşitliği savundu: Locke doğal hakları, Montesquieu kuvvetler ayrılığını, Rousseau halk egemenliğini öne çıkardı. Bu düşünceler Amerikan Bağımsızlık Bildirisi'ne ve Fransız İhtilali'ne zemin hazırladı.

Çözümlü örnekler

Sık yapılan hatalar

• Ümit Burnu'na ilk Vasco da Gama'nın ulaştığını sanmak; Ümit Burnu'na 1488'de Diaz ulaştı, Vasco da Gama 1498'de Hindistan'a vardı.
• Kolomb'un Amerika'nın yeni bir kıta olduğunu bildiğini düşünmek; Kolomb Asya'ya vardığını sandı.
• Coğrafi Keşifleri Rönesans'ın İtalya'da başlamasının nedeni saymak; İtalya'nın zenginliği Akdeniz ticaretinden geliyordu.
• Matbaanın Osmanlı'ya ilk kez İbrahim Müteferrika ile geldiğini sanmak; gayrimüslimler matbaayı XV. yüzyılın sonlarından beri kullanıyordu.
• Keşiflerden hemen sonra Osmanlı ticaretinin çöktüğünü düşünmek; etkiler zamanla ortaya çıktı.
• Reform'un kilisenin gücünü artırdığını sanmak; Reform kilisenin gücünü azalttı ve mezhep birliğini bozdu.