Konu anlatımı
Coğrafi Keşifler yalnızca Avrupa'yı değil bütün dünyayı etkiledi. Bu alt başlıkta keşiflerin ekonomik, siyasi ve toplumsal sonuçlarını ve Osmanlı Devleti'ne etkilerini göreceksin.
Ekonomik sonuçlar
Avrupa'nın Doğu ile ticareti okyanus yollarına kaydı; Akdeniz limanları ve eski kara yolları zamanla önemini yitirirken Lizbon, Sevilla, Anvers ve Amsterdam gibi Atlas Okyanusu kıyısındaki limanlar zenginleşti. Amerika'dan Avrupa'ya büyük miktarda altın ve gümüş getirildi; para bolluğu fiyatların hızla yükselmesine yol açtı. Ticaretle uğraşan burjuvazi zenginleşip güçlendi. Avrupa devletleri altın ve gümüş biriktirmeyi, ihracatı artırıp ithalatı azaltmayı amaçlayan merkantilizm politikasını benimsedi. Patates, mısır, domates, tütün ve kakao gibi ürünler Amerika'dan dünyaya yayıldı.
Siyasi ve toplumsal sonuçlar
Portekiz ve İspanya, daha sonra da İngiltere, Fransa ve Hollanda Amerika, Afrika ve Asya'da sömürgeler kurdu; dünya ekonomisinin merkezi Avrupa'ya kaydı. Amerika'daki Aztek ve İnka uygarlıkları yıkıldı, yerli nüfus savaşlar ve salgın hastalıklarla büyük kayıplar verdi. Sömürgelerde çalıştırılmak üzere Afrika'dan Amerika'ya köle ticareti başladı. Hristiyanlık yeni kıtalarda yayıldı. Coğrafya ve doğa bilgisinin artması, Avrupa'da eski düşüncelerin sorgulanmasına ve yeni fikirlerin yayılmasına katkı sağladı.
Osmanlı Devleti'ne etkileri
Ümit Burnu yolunun açılmasıyla Doğu malları Avrupa'ya Osmanlı topraklarına uğramadan ulaşmaya başladı; Osmanlı'nın transit ticaretten ve gümrüklerden elde ettiği gelirler hemen değil, zamanla azaldı. Portekizlilerin Hint Okyanusu'nda Müslüman tüccarları engellemesi üzerine Osmanlı bu bölgeye deniz seferleri düzenledi. Amerika'dan Avrupa'ya akan gümüşün bir bölümü Osmanlı pazarlarına da ulaştı; XVI. yüzyılın sonlarında fiyatlar yükseldi ve akçe değer kaybetti. Bu sıkıntılar, sabit gelirli kesimleri zor durumda bırakarak toplumsal huzursuzlukları besleyen etkenlerden biri oldu. Piri Reis'in 1513'te çizdiği dünya haritası, keşiflerle ilgili bilgilerin Osmanlı'da da izlendiğini gösterir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Amerika'dan Avrupa'ya altın ve gümüş akmasının Avrupa toplumundaki güç dengelerine etkisini açıklayın.
Çözüm. Değerli madenlerin bollaşması fiyatları yükseltti; ticaretle uğraşan ve malını yüksek fiyata satabilen burjuvazi zenginleşti. Gelirleri büyük ölçüde sabit toprak kiralarına dayanan soylular ise fiyat artışları karşısında güç kaybetti. Burjuvaziden vergi ve borç desteği alan krallar güçlendi ve merkezî otoriteler sağlamlaştı. Böylece keşifler, Avrupa'da feodal düzenin çözülmesini ve burjuvazinin yükselişini hızlandırdı.
Örnek 2. Keşiflerin Osmanlı'ya etkisinin ani değil zamana yayılmış olmasının nedeni ne olabilir?
Çözüm. Ümit Burnu yolu açıldıktan sonra da Kızıldeniz ve Basra Körfezi üzerinden gelen ticaret bir süre canlılığını korudu; Yavuz'un Mısır Seferi'yle bu noktaları ele geçiren Osmanlı ticaretten gelir elde etmeyi sürdürdü. Portekizlilerin okyanus ticaretini tam olarak denetlemesi ve Avrupa'nın yeni yolları tamamen benimsemesi zaman aldı. Değerli maden akışının fiyatlara etkisi de ancak XVI. yüzyılın sonlarında Osmanlı'ya yansıdı. Bu yüzden etkiler kademeli olarak ortaya çıktı.
Sık yapılan hatalar
- Keşiflerden hemen sonra Osmanlı ticaretinin çöktüğünü düşünmek; gelir kaybı zamanla ortaya çıktı.
- Keşiflerin yalnızca Avrupa'yı etkilediğini sanmak; Amerika, Afrika ve Asya halkları da derinden etkilendi.
- Fiyat artışlarını yalnızca Avrupa'ya özgü sanmak; değerli maden akışı Osmanlı'da da fiyatları yükseltti.
- Atlas limanları yükseldi, Akdeniz ve kara yolları zamanla önem kaybetti.
- Sömürgecilik, köle ticareti, yerli uygarlıkların yıkılışı, merkantilizm, fiyat artışı.
- Osmanlı: transit ticaret geliri azaldı, Hint Okyanusu seferleri, fiyat artışı ve akçenin değer kaybı.