Konu anlatımı
Matbaa, bilginin üretilme ve yayılma biçimini kökten değiştiren buluşlardan biridir. Bu alt başlıkta matbaanın Avrupa'daki etkilerini ve Osmanlı'da matbaanın serüvenini göreceksin.
Gutenberg ve matbaa
Çin'de ve Uygurlarda tahta kalıplarla baskı daha önceden biliniyordu. Gutenberg XV. yüzyılın ortalarında Almanya'da, tek tek dökülen ve yeniden kullanılabilen metal harflerle baskı yapan matbaayı geliştirdi. Önceden aylarca süren elle kopyalama yerine kitaplar kısa sürede ve çok sayıda basılabildi. Kâğıdın yaygınlaşmasıyla birleşen bu buluş, kitapların ucuzlamasını ve geniş kitlelere ulaşmasını sağladı.
Avrupa'ya etkileri
Matbaa sayesinde okuryazarlık arttı ve bilgi manastırların ve kilisenin tekelinden çıktı. Antik eserler, bilimsel çalışmalar ve haritalar hızla çoğaltıldı; bilim insanları birbirlerinin çalışmalarından daha kolay haberdar oldu. İncil'in yerel dillere çevrilmiş baskıları yaygınlaştı ve Reform düşünceleri kısa sürede geniş kitlelere ulaştı. Yerel dillerde kitapların artması ulusal dillerin gelişmesine ve ulusal bilincin güçlenmesine katkı sağladı. Böylece matbaa Rönesans'ın, Reform'un ve Bilimsel Devrim'in yayılmasını hızlandırdı.
Osmanlı'da matbaa
Osmanlı Devleti'nde ilk matbaa XV. yüzyılın sonlarında İspanya'dan gelen Yahudiler tarafından İstanbul'da kuruldu; daha sonra Ermeniler ve Rumlar da kendi matbaalarını açtı. Arap harfleriyle Türkçe kitap basacak matbaa için İbrahim Müteferrika ve Said Mehmet Efendi'ye 1727'de izin verildi; izinde dinî kitapların basılmaması şartı vardı. İlk kitap olan Vankulu Lügati 1729'da basıldı. Gecikmede hattatların geçim kaygısıyla gösterdiği tepki, el yazmasına ve hat sanatına verilen değer, dinî kitapların basılmasına sıcak bakılmaması ve Arap harflerinin baskıya uyarlanmasının güçlüğü etkili oldu.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Matbaanın Avrupa'da Rönesans, Reform ve bilimsel gelişmeleri nasıl birbirine bağladığını açıklayın.
Çözüm. Matbaa, Rönesans döneminde incelenen Antik eserlerin ve hümanist yazıların hızla çoğaltılmasını sağladı. Aynı teknik, Luther'in görüşlerinin ve İncil'in yerel dillerdeki baskılarının kısa sürede yayılmasına aracılık ederek Reform'u güçlendirdi. Bilim insanlarının gözlemleri, haritaları ve kitapları da basılarak paylaşıldı. Böylece matbaa üç gelişmenin ortak taşıyıcısı oldu ve birinin yarattığı düşünce ortamı öbürünü besledi.
Örnek 2. İbrahim Müteferrika'ya verilen izinde dinî kitapların basılmaması şartının bulunması neyi gösterir?
Çözüm. Bu şart, dinî metinlerin elle yazılmasına ve hat sanatına kutsal bir değer yüklendiğini, bu metinlerin makinede basılmasının uygun görülmediğini gösterir. Ayrıca izin verilirken toplumdaki ve ilmiye çevresindeki olası tepkilerin dikkate alındığını ortaya koyar. Matbaa bu nedenle Osmanlı'da önce sözlük, tarih, coğrafya ve bilim gibi alanlardaki kitaplarla sınırlı kaldı.
Sık yapılan hatalar
- Matbaanın Osmanlı'ya ilk kez İbrahim Müteferrika ile geldiğini sanmak; gayrimüslimler matbaayı XV. yüzyılın sonlarından beri kullanıyordu.
- Baskı tekniğini ilk Gutenberg'in bulduğunu düşünmek; Çin'de kalıpla baskı daha önce biliniyordu, Gutenberg hareketli metal harfleri geliştirdi.
- Müteferrika matbaasında her türlü kitabın basılabildiğini sanmak; dinî kitapların basılmaması şartı vardı.
- Gutenberg: XV. yüzyılın ortaları, hareketli metal harfler.
- Avrupa'da: okuryazarlık, bilginin yayılması, Rönesans ve Reform'un hızlanması, ulusal diller.
- Osmanlı: önce Yahudi, Ermeni ve Rum matbaaları; Müteferrika'ya 1727'de izin, 1729'da Vankulu Lügati.