Konu anlatımı
XX. yüzyılın başında Osmanlı Devleti iç siyasette meşrutiyet ve fikir tartışmalarıyla, dışarıda ise Avrupa devletlerinin baskısı ve art arda gelen savaşlarla uğraşıyordu. 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanından 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması'na kadar geçen on yılda devlet Trablusgarp'ı, Balkanlardaki topraklarının çoğunu ve I. Dünya Savaşı'nın sonunda Arap topraklarını kaybetti.
Bu sayfada dönemin fikir akımlarını, II. Meşrutiyet'i ve 31 Mart Olayı'nı, Trablusgarp ve Balkan savaşlarını, I. Dünya Savaşı'nın nedenlerini ve Osmanlı'nın savaşa girişini, Çanakkale başta olmak üzere cepheleri ve Mondros Ateşkes Antlaşması'nı göreceksin.
Fikir akımları
Devleti dağılmaktan kurtarmak için farklı fikir akımları ortaya çıktı. Osmanlıcılık, din ve milliyet farkı gözetmeden bütün halkı Osmanlı kimliği etrafında birleştirmeyi amaçladı; Balkan Savaşları'nda gayrimüslim halkların ayrılmasıyla etkisini yitirdi. İslamcılık, Müslümanları halifelik etrafında toplamayı amaçladı ve II. Abdülhamit döneminde öne çıktı; I. Dünya Savaşı'nda bazı Arap gruplarının İngilizlerle iş birliği yapmasıyla zayıfladı. Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura gibi düşünürlerin savunduğu Türkçülük Türkleri birleştirmeyi hedefledi ve Balkan Savaşları'ndan sonra güçlendi. Batıcılık ise Batı'nın bilim ve tekniğinin yanında kültürünün de benimsenmesini savundu.
II. Meşrutiyet ve 31 Mart Olayı
İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Makedonya'daki subaylarının baskısıyla II. Abdülhamit 23 Temmuz 1908'de Kanun-i Esasi'yi yeniden yürürlüğe koydu ve II. Meşrutiyet ilan edildi. Ekim 1908'de Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti, Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek'i topraklarına kattı, Girit Yunanistan'a bağlandığını açıkladı. Rumi takvime göre 31 Mart 1325'te (13 Nisan 1909) İstanbul'da meşrutiyet karşıtı bir ayaklanma çıktı; Selanik'ten gelen Hareket Ordusu ayaklanmayı bastırdı ve II. Abdülhamit tahttan indirildi. 1909'da Kanun-i Esasi değiştirilerek padişahın yetkileri azaltıldı, meclisin yetkileri artırıldı. İttihat ve Terakki Ocak 1913'teki Babıali Baskını ile yönetimi tamamen ele geçirdi.
Trablusgarp Savaşı
İtalya 1911'de Osmanlı'ya bağlı Trablusgarp'a saldırdı. Osmanlı bölgeye ordu gönderemedi: karadan ulaşım İngiliz denetimindeki Mısır'a bağlıydı, denizde de İtalyan donanması daha güçlüydü. Aralarında Mustafa Kemal ve Enver Bey'in de bulunduğu gönüllü subaylar bölgeye gizlice geçti, yerli halkı teşkilatlandırdı ve İtalyanların kıyıdan içeri ilerlemesini engelledi. İtalya baskıyı artırmak için On İki Ada'yı işgal etti. Balkan Savaşı başlayınca Osmanlı 1912'de Uşi Antlaşması'nı imzalayarak Trablusgarp ve Bingazi'yi İtalya'ya bıraktı. Böylece Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki son toprağı da elden çıktı.
Balkan Savaşları
Rusya'nın desteğiyle birleşen Sırbistan, Bulgaristan, Yunanistan ve Karadağ Ekim 1912'de Osmanlı'ya saldırdı. Subayların siyasete karışması ve deneyimli askerlerin terhis edilmesi orduyu savaşa hazırlıksız bıraktı ve Osmanlı I. Balkan Savaşı'nda yenildi; Mayıs 1913'te imzalanan Londra Antlaşması ile Midye-Enez çizgisinin batısı, Edirne dâhil, Balkan devletlerine bırakıldı ve Arnavutluk bağımsız oldu. Balkan devletleri Makedonya'yı paylaşamayınca Bulgaristan'a karşı II. Balkan Savaşı başladı; Osmanlı bu fırsatla Temmuz 1913'te Edirne ve Kırklareli'ni geri aldı. Balkan Savaşları ile Osmanlı Rumeli'deki topraklarının büyük bölümünü kaybetti, Osmanlıcılık etkisini yitirdi ve Balkanlardan Anadolu'ya büyük bir göç yaşandı.
I. Dünya Savaşı ve Osmanlı'nın girişi
Sanayileşen Avrupa devletlerinin ham madde ve pazar rekabeti, Almanya'nın hızla güçlenmesi, milliyetçilik, silahlanma yarışı ve Balkanlardaki çatışmalar Avrupa'yı iki bloğa ayırdı: Almanya ve Avusturya-Macaristan'ın başını çektiği İttifak Devletleri ile İngiltere, Fransa ve Rusya'nın oluşturduğu İtilaf Devletleri. 28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesi savaşı başlattı. Osmanlı Devleti 2 Ağustos 1914'te Almanya ile gizli bir ittifak yaptı; Yavuz ve Midilli adları verilen Alman gemilerinin de katıldığı Osmanlı donanması Ekim 1914'ün sonunda Karadeniz'de Rus limanlarını bombalayınca Osmanlı savaşa girmiş oldu. Osmanlı kaybettiği toprakları geri almayı ve yalnızlıktan kurtulmayı, Almanya ise halifeliğin etkisinden ve Osmanlı'nın konumundan yararlanmayı amaçlıyordu.
Cepheler ve Çanakkale
Osmanlı Kafkas ve Kanal cephelerinde taarruz etti; Kafkasya'da Sarıkamış Harekâtı ağır kış koşullarında büyük kayıplarla sonuçlandı, Süveyş Kanalı'na yapılan saldırılar da başarısız oldu. Çanakkale'de İtilaf donanması 18 Mart 1915'te Boğaz'ı geçmeye çalıştı, ama döşenen mayınlar ve kıyı topçusu karşısında ağır kayıplar verdi; 25 Nisan 1915'te başlayan kara çıkarmaları da Mustafa Kemal'in Arıburnu ve Anafartalar'daki başarılarıyla durduruldu ve İtilaf kuvvetleri Ocak 1916'da bölgeden çekildi. Irak'ta Kut'ül-Amare'de bir İngiliz ordusu teslim alındı, ancak Bağdat ve Kudüs İngilizlerin eline geçti; Hicaz'da Şerif Hüseyin İngilizlerle iş birliği yaparak ayaklandı. Osmanlı ayrıca Galiçya, Makedonya ve Romanya'da müttefiklerine yardım etti.
Mondros Ateşkes Antlaşması
1917'de Rusya'da çıkan Bolşevik İhtilali'nden sonra Rusya savaştan çekildi; 3 Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı'ya geri verildi. 1917'de savaşa giren ABD'nin Başkanı Wilson Ocak 1918'de ilkelerini açıkladı. Müttefiki Bulgaristan'ın savaştan çekilmesiyle Almanya ile kara bağlantısı kesilen Osmanlı Devleti 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzaladı. Ordu terhis edilecek, Boğazlar İtilaf devletlerine açılacaktı; 7. maddeye göre İtilaf devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durumda herhangi bir stratejik noktayı, 24. maddeye göre de karışıklık çıkması hâlinde altı Doğu Anadolu vilayetini işgal edebilecekti. Mondros, Anadolu'nun işgal edilmesinin yolunu açtı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Osmanlıcılık ve İslamcılık düşüncelerinin hangi gelişmelerle etkisini yitirdiğini açıklayın.
Çözüm. Osmanlıcılık bütün halkı ortak bir Osmanlı kimliğinde birleştirmeyi amaçlıyordu; ancak Balkan Savaşları'nda Balkan halklarının ayrılıp Osmanlı'ya karşı savaşması bu düşüncenin gerçekleşemeyeceğini gösterdi. İslamcılık Müslümanları halifelik etrafında birleştirmeyi amaçlıyordu; I. Dünya Savaşı'nda bazı Arap gruplarının İngilizlerle iş birliği yaparak Osmanlı'ya karşı ayaklanması bu düşünceyi de zayıflattı. Bu gelişmelerden sonra Türkçülük daha çok öne çıktı.
Örnek 2. Babıali Baskını, II. Meşrutiyet, Uşi Antlaşması, 31 Mart Olayı, Edirne'nin geri alınması ve Osmanlı'nın I. Dünya Savaşı'na girişi olaylarını kronolojik sıraya dizin.
Çözüm. II. Meşrutiyet Temmuz 1908'de ilan edildi; 31 Mart Olayı Nisan 1909'da yaşandı. Uşi Antlaşması Ekim 1912'de imzalandı; Babıali Baskını Ocak 1913'te oldu. Edirne Temmuz 1913'te geri alındı ve Osmanlı 1914'ün sonlarında savaşa girdi. Doğru sıra: II. Meşrutiyet, 31 Mart Olayı, Uşi Antlaşması, Babıali Baskını, Edirne'nin geri alınması, Osmanlı'nın savaşa girişi.
Örnek 3. Çanakkale Cephesi'nde İtilaf devletlerinin başarısız olmasının I. Dünya Savaşı'nın gidişine etkilerini açıklayın.
Çözüm. Boğazlar geçilemediği için İtilaf devletleri müttefikleri Rusya'ya silah ve malzeme ulaştıramadı; zor durumda kalan Rusya'da 1917'de ihtilal çıktı ve Rusya savaştan çekildi. Osmanlı'nın savaş dışı bırakılamaması savaşın uzamasına yol açtı. Çanakkale'deki direniş, Bulgaristan'ın İttifak Devletleri safında savaşa katılmasını da kolaylaştırdı. Mustafa Kemal bu cephedeki başarılarıyla tanındı.
Sık yapılan hatalar
- Babıali Baskını'nı I. Balkan Savaşı'ndan önce sanmak; savaş Ekim 1912'de başladı, baskın Ocak 1913'te oldu.
- Uşi Antlaşması'yla On İki Ada'nın kesin olarak İtalya'ya bırakıldığını düşünmek; adalar geçici olarak İtalya'da kalacaktı, kesin olarak Lozan'da İtalya'ya bırakıldı.
- Edirne'nin I. Balkan Savaşı'nda geri alındığını sanmak; Edirne II. Balkan Savaşı sırasında geri alındı.
- Kafkas ve Kanal cephelerini savunma cephesi sanmak; bunlar Osmanlı'nın taarruz cepheleriydi, Çanakkale ise savunma cephesiydi.
- 31 Mart Olayı'nı miladi Mart 1909'a yerleştirmek; olay rumi 31 Mart 1325, miladi 13 Nisan 1909'dadır.
- Mondros'u bir barış antlaşması sanmak; Mondros bir ateşkes antlaşmasıdır.
- Osmanlıcılık Balkan Savaşları'yla, İslamcılık Arap isyanlarıyla zayıfladı; Türkçülük güçlendi.
- 23 Temmuz 1908 II. Meşrutiyet; 13 Nisan 1909 31 Mart Olayı; Ocak 1913 Babıali Baskını.
- 1911–1912 Trablusgarp ve Uşi; 1912–1913 Balkan Savaşları, Londra Antlaşması, Edirne'nin geri alınması.
- 28 Haziran 1914 Saraybosna; 2 Ağustos 1914 Osmanlı-Almanya ittifakı; Ekim 1914'ün sonunda savaşa giriş.
- Çanakkale: 18 Mart 1915 deniz zaferi, 25 Nisan 1915 çıkarma, Ocak 1916 çekilme.
- 30 Ekim 1918 Mondros: 7. ve 24. maddeler işgallere yol açtı.