Konu anlatımı
Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'nda çok sayıda cephede savaştı ve savaşın sonunda ağır şartlar taşıyan bir ateşkesi kabul etmek zorunda kaldı. Bu alt başlıkta Çanakkale dışındaki cepheleri, savaşın son yıllarındaki gelişmeleri ve Mondros Ateşkes Antlaşması'nı göreceksin.
Taarruz ve savunma cepheleri
Osmanlı Kafkas ve Kanal cephelerinde taarruz etti. Kafkas Cephesi'nde Enver Paşa'nın yönettiği Sarıkamış Harekâtı hazırlıksızlık ve ağır kış koşulları nedeniyle büyük kayıplarla sonuçlandı; Ruslar daha sonra Doğu Anadolu'nun bir bölümünü işgal etti. Kanal Cephesi'nde Süveyş Kanalı'nı ele geçirerek İngiltere'nin Hindistan ile bağlantısını kesmek amacıyla yapılan saldırılar başarısız oldu. Irak Cephesi'nde Kut'ül-Amare'de bir İngiliz ordusu teslim alındı, ancak 1917'de Bağdat İngilizlerin eline geçti. Suriye-Filistin Cephesi'nde Kudüs kaybedildi; Hicaz'da Şerif Hüseyin İngilizlerle iş birliği yaparak Osmanlı'ya karşı ayaklandı. Osmanlı ayrıca Galiçya, Makedonya ve Romanya'da müttefiklerine yardım etti.
Savaşın son yılları
1917'de Rusya'da çıkan Bolşevik İhtilali'nden sonra Rusya savaştan çekildi; 3 Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı'ya geri verildi. 1917'de İtilaf tarafında savaşa giren ABD'nin Başkanı Wilson, Ocak 1918'de barışın esaslarını belirleyen ilkelerini açıkladı; bu ilkelerden biri Osmanlı'nın Türk çoğunluğun yaşadığı bölgelerdeki egemenliğinin korunmasını öngörüyordu. Oysa İtilaf devletleri savaş boyunca imzaladıkları gizli antlaşmalarla Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaşmıştı. 1918'de Bulgaristan'ın savaştan çekilmesiyle Osmanlı'nın Almanya ile kara bağlantısı kesildi.
Mondros Ateşkes Antlaşması
Osmanlı Devleti 30 Ekim 1918'de Limni Adası'ndaki Mondros Limanı'nda ateşkes antlaşması imzaladı. Osmanlı ordusu terhis edilecek, savaş gemileri teslim edilecek, Boğazlar İtilaf devletlerine açılacak, demiryolları ve haberleşme İtilaf denetimine girecekti. 7. maddeye göre İtilaf devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti. 24. maddeye göre ise Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Mamuretülaziz (Elazığ) ve Sivas'tan oluşan altı vilayette karışıklık çıkarsa buraları işgal edebilecekti. Bu maddeler Anadolu'nun işgaline yol açtı ve Osmanlı Devleti fiilen sona erdi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 7. ve 24. maddelerinin neden en tehlikeli maddeler sayıldığını açıklayın.
Çözüm. 7. madde, İtilaf devletlerinin güvenliklerini tehdit eden bir durum olduğunu ileri sürerek herhangi bir stratejik noktayı işgal etmesine izin veriyordu; tehdidin ne olduğuna yine İtilaf devletleri karar verecekti. 24. madde ise altı Doğu Anadolu vilayetinde karışıklık çıkması hâlinde buraların işgalini mümkün kılıyordu. Bu belirsiz ifadeler Anadolu'nun herhangi bir bölgesinin bahaneyle işgal edilmesinin yolunu açtı; nitekim ateşkesten sonra işgaller birbirini izledi.
Örnek 2. Osmanlı Devleti'nin Kafkas ve Kanal cephelerindeki taarruzlarının amaçlarını ve sonuçlarını karşılaştırın.
Çözüm. Kafkas Cephesi'nde amaç, Rusya'ya karşı taarruz ederek 1878'de kaybedilen Kars, Ardahan ve Batum'u geri almak ve Kafkasya'daki Türklerle bağlantı kurmaktı; Sarıkamış Harekâtı ağır kış koşullarında büyük kayıplarla sonuçlandı ve Ruslar Doğu Anadolu'ya ilerledi. Kanal Cephesi'nde amaç, Süveyş Kanalı'nı ele geçirerek İngiltere'nin Hindistan yolunu kesmekti; saldırılar başarısız oldu. İki taarruz da hedefine ulaşamadı ve Osmanlı savunmaya geçmek zorunda kaldı.
Sık yapılan hatalar
- Kafkas ve Kanal cephelerini savunma cephesi sanmak; bunlar Osmanlı'nın taarruz cepheleriydi.
- Brest-Litovsk Antlaşması'nı Osmanlı'nın İtilaf devletleriyle yaptığı bir antlaşma sanmak; antlaşma Rusya ile yapıldı ve Kars, Ardahan, Batum geri alındı.
- Mondros'u bir barış antlaşması sanmak; Mondros bir ateşkes antlaşmasıdır.
- Taarruz: Kafkas (Sarıkamış), Kanal; savunma: Çanakkale, Irak (Kut'ül-Amare), Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen; yardım: Galiçya, Makedonya, Romanya.
- 3 Mart 1918 Brest-Litovsk: Kars, Ardahan ve Batum geri alındı; Ocak 1918 Wilson İlkeleri.
- 30 Ekim 1918 Mondros: terhis, Boğazların açılması; 7. ve 24. maddeler işgallere yol açtı.