Konu anlatımı
I. Dünya Savaşı, Avrupa devletleri arasındaki uzun süreli rekabetlerin bir suikastla patlak verdiği ve dünyanın büyük bölümünü etkileyen bir savaştır. Bu alt başlıkta savaşın nedenlerini ve Osmanlı Devleti'nin savaşa hangi koşullarda ve hangi amaçlarla girdiğini göreceksin.
Savaşın nedenleri
Sanayi Devrimi'yle üretimini artıran Avrupa devletleri ham madde ve pazar bulmak için sömürge yarışına girdi. Siyasi birliğini 1871'de tamamlayan Almanya hızla güçlenerek İngiltere'nin ekonomik ve denizcilik üstünlüğüne rakip oldu. Fransa Almanya'ya kaptırdığı Alsas-Loren'i geri almak istiyordu. Rusya'nın Balkan Slavlarını destekleme ve sıcak denizlere inme politikası, Balkanlarda etkili olmak isteyen Avusturya-Macaristan ile çatışıyordu. Milliyetçilik ve silahlanma yarışı gerginliği artırdı. Devletler iki bloğa ayrıldı: Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya'nın oluşturduğu Üçlü İttifak ile İngiltere, Fransa ve Rusya'nın oluşturduğu Üçlü İtilaf. İtalya savaş başlayınca tarafsız kaldı, 1915'te İtilaf tarafına geçti.
Savaşın başlaması ve Osmanlı'nın girişi
28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan veliahdı Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürüldü. Avusturya-Macaristan'ın Sırbistan'a savaş açmasıyla bloklar birbiri ardına savaşa katıldı. Osmanlı Devleti önce tarafsızlığını açıkladı; ancak 2 Ağustos 1914'te Almanya ile gizli bir ittifak antlaşması imzaladı. İngiliz ve Fransız gemilerinden kaçarak Boğazlara gelen iki Alman savaş gemisinin Osmanlı tarafından satın alındığı açıklandı ve gemiler Yavuz ve Midilli adlarını aldı. Eylül 1914'te kapitülasyonların kaldırıldığı ilan edildi. Ekim 1914'ün sonunda bu gemilerin de katıldığı Osmanlı donanması Karadeniz'de Rus limanlarını bombalayınca Osmanlı savaşa girmiş oldu.
Tarafların amaçları
Osmanlı Devleti savaşa girerek son yıllarda kaybettiği toprakları geri almayı, Balkan Savaşları'ndan sonra düştüğü yalnızlıktan kurtulmayı, kapitülasyonlardan ve dış baskılardan kurtularak ekonomik bağımsızlık kazanmayı ve Türk ve Müslüman toplulukları birleştirmeyi amaçlıyordu. Almanya ise halifeliğin etkisinden yararlanarak İngiliz ve Fransız sömürgelerindeki Müslümanları ayaklandırmayı, yeni cepheler açarak düşmanlarının gücünü bölmeyi, Boğazları kapatarak Rusya'ya yardım yolunu kesmeyi ve Osmanlı'nın ham maddelerinden yararlanmayı hedefliyordu. Berlin'den Bağdat'a uzanacak demiryolu projesi de Almanya'nın Osmanlı'ya ilgisini artırmıştı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na Almanya'nın yanında girmesinin nedenlerini açıklayın.
Çözüm. Balkan Savaşları'ndan sonra Osmanlı yalnız kalmıştı; İtilaf devletleri ise Osmanlı topraklarında çıkarı olan Rusya, İngiltere ve Fransa'dan oluşuyordu. Almanya Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü korumayı vaat eden ve ordusunu yeniden düzenlemeye yardım eden bir güçtü. Osmanlı yöneticileri Almanya'nın savaşı kazanacağını düşünerek onun yanında kaybedilen toprakları geri almayı, kapitülasyonlardan kurtulmayı ve yalnızlıktan çıkmayı umdu. Bu nedenlerle Osmanlı 2 Ağustos 1914'te Almanya ile ittifak yaptı.
Örnek 2. Almanya'nın Osmanlı'yı yanına çekmek istemesinin nedenlerini Osmanlı'nın coğrafi konumu ve halifelik bakımından değerlendirin.
Çözüm. Coğrafi konum bakımından Osmanlı Boğazları denetliyordu; Boğazların kapanması İtilaf devletlerinin Rusya'ya yardım göndermesini engelleyecekti. Ayrıca Osmanlı'nın Kafkasya, Süveyş ve Irak'ta yeni cepheler açması İngiltere ve Rusya'nın güçlerini bölecekti. Halifelik bakımından ise padişahın halife sıfatıyla yapacağı çağrının İngiliz ve Fransız sömürgelerindeki Müslümanları ayaklandırması umuluyordu. Bu iki unsur Osmanlı'yı Almanya için değerli bir müttefik yapıyordu.
Sık yapılan hatalar
- Osmanlı'nın savaşın başından itibaren savaşan taraf olduğunu sanmak; Osmanlı önce tarafsızlığını açıkladı, Ekim 1914'ün sonunda savaşa girdi.
- İtalya'nın savaş boyunca İttifak Devletleri yanında savaştığını düşünmek; İtalya 1915'te İtilaf tarafına geçti.
- Saraybosna suikastını savaşın tek nedeni sanmak; suikast uzun süreli rekabetlerin patlamasına yol açan kıvılcımdır.
- Nedenler: sömürge ve pazar rekabeti, Almanya'nın yükselişi, Alsas-Loren, Balkanlarda Rus ve Avusturya rekabeti, milliyetçilik, silahlanma.
- 28 Haziran 1914 Saraybosna; 2 Ağustos 1914 Osmanlı-Almanya gizli ittifakı; Yavuz ve Midilli.
- Osmanlı: kayıpları geri alma, yalnızlıktan kurtulma, ekonomik bağımsızlık; Almanya: halifelik, yeni cepheler, Boğazlar.