Konu anlatımı

XVII. yüzyıldan itibaren Avrupa'da bilim, teknik ve ekonomide yaşanan değişimler güç dengelerini Osmanlı aleyhine çevirdi. Osmanlı Devleti savaş meydanlarında toprak kaybederken bu gidişi durdurmak için önce askerî, sonra yönetim, hukuk ve eğitim alanlarında yenileşme hareketlerine girişti; bu süreç XIX. yüzyılda Tanzimat ve Islahat fermanlarına ve I. Meşrutiyet'e uzandı.

Bu sayfada XVII. ve XVIII. yüzyıl antlaşmalarını sırasıyla, Lale Devri'ni, III. Selim ve II. Mahmut dönemlerinin yeniliklerini, Sened-i İttifak'ı, Tanzimat ve Islahat fermanlarını, I. Meşrutiyet'i ve Osmanlı'nın dış borçlanma sürecini göreceksin.

XVII. yüzyılda Osmanlı

1606'da Avusturya ile imzalanan Zitvatorok Antlaşması'yla Avusturya arşidükü protokolde Osmanlı padişahına denk sayıldı ve Avusturya'nın ödediği yıllık vergi kaldırıldı. 1639'da İran ile imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması bugünkü Türkiye-İran sınırının büyük ölçüde temelini oluşturdu. Bu yüzyılda Anadolu'da Celali isyanları görüldü; IV. Murat ve Köprülü sadrazamlar sert önlemlerle düzeni sağlamaya çalıştı. 1683'te II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlıkla sonuçlanması üzerine Avrupa devletleri Kutsal İttifak'ı kurdu. Uzun savaşlar 1699'da Karlofça Antlaşması ile sona erdi; Macaristan ve Erdel Avusturya'ya, Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e, Podolya ve Ukrayna Lehistan'a bırakıldı. Osmanlı ilk kez büyük toprak kaybına uğradı ve Batı'ya karşı savunmaya geçti.

XVIII. yüzyıl antlaşmaları

XVIII. yüzyılın antlaşmaları Osmanlı'nın Avrupa karşısındaki durumunu adım adım gösterir:

Prut (1711): Rusya'ya karşı kazanılan savaştan sonra Azak geri alındı.
Pasarofça (1718): Avusturya ve Venedik ile yapıldı; Mora Osmanlı'da kaldı, ama Belgrad Avusturya'ya bırakıldı; Lale Devri başladı.
Belgrad (1739): Fransa'nın arabuluculuğuyla Belgrad geri alındı; karşılığında 1740'ta Fransa'nın kapitülasyonları sürekli hâle getirildi.
Küçük Kaynarca (1774): Kırım bağımsız oldu; Rusya Karadeniz'de ticaret yapma ve İstanbul'da elçi bulundurma hakkı kazandı, Osmanlı savaş tazminatı ödedi.
Ziştovi (1791): Avusturya ile yapılan savaş sona erdi.
Yaş (1792): Rusya'nın 1783'te topraklarına kattığı Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu kabul edildi.

Lale Devri

Pasarofça'dan 1730'a kadar süren döneme Lale Devri denir. III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa barışçı bir politika izledi ve Avrupa'yı yakından tanımaya çalıştı. Paris'e geçici elçi olarak giden Yirmisekiz Mehmet Çelebi, gördüklerini sefaretnamesinde yazıya geçirdi. İbrahim Müteferrika'nın matbaası kuruldu, İstanbul'da yangınlarla mücadele için Tulumbacı Ocağı oluşturuldu, kâğıt ve kumaş imalathaneleri açıldı, çeviri çalışmaları yapıldı. Saray çevresindeki gösterişli yaşam halkın tepkisini çekti ve 1730'daki Patrona Halil İsyanı ile Lale Devri sona erdi. Bu dönemde Avrupa'nın bazı alanlarda üstün olduğu ilk kez kabul edildi.

III. Selim ve Nizam-ı Cedit

III. Selim döneminde yenileşme kapsamlı bir program hâline geldi. Devlet adamlarından devletin sorunlarına çözüm öneren raporlar (layihalar) istendi. Batı tarzında eğitim gören Nizam-ı Cedit ordusu kuruldu; giderlerini karşılamak için de İrad-ı Cedit hazinesi açıldı. Avrupa'nın önemli başkentlerinde, Londra, Paris, Viyana ve Berlin'de daimî elçilikler kuruldu; askerî mühendis yetiştirmek için Mühendishane-i Berri-i Hümayun kuruldu. 1789 Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik düşüncesi bu dönemde Osmanlı'yı etkilemeye başladı; 1804'te Sırp isyanı çıktı. Yeniliklere karşı çıkan çevrelerin desteklediği 1807'deki Kabakçı Mustafa İsyanı ile III. Selim tahttan indirildi ve Nizam-ı Cedit kaldırıldı.

II. Mahmut ve Sened-i İttifak

II. Mahmut'u tahta çıkaran Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa'nın öncülüğünde 1808'de ayanlarla Sened-i İttifak imzalandı. Devlet ayanların konumunu ve haklarını resmen kabul etti, ayanlar da devlete sadık kalmayı üstlendi; belge, padişahın gücüne yazılı bir sınır getiren ilk metin sayılır. II. Mahmut 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı ortadan kaldırdı; Vaka-i Hayriye denen bu olayın ardından Asakir-i Mansure-i Muhammediye adıyla yeni bir ordu oluşturuldu. Divan-ı Hümayun'un yerine nazırlıklar oluşturuldu, ilk resmî gazete Takvim-i Vekayi çıkarıldı, ilk nüfus sayımı yapıldı, muhtarlıklar kuruldu, Tıbhane ve Mekteb-i Harbiye açıldı. Dışarıda 1821'de başlayan Yunan isyanı sonunda Yunanistan 1830'da bağımsız oldu; Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa'nın isyanı da büyük devletlerin müdahalesine yol açtı.

Tanzimat ve Islahat

Abdülmecit döneminde 3 Kasım 1839'da okunan Tanzimat Fermanı ile Müslüman ve gayrimüslim bütün halkın canının, malının ve namusunun güvence altına alınacağı, kimsenin yargılanmadan cezalandırılmayacağı, vergilerin herkesin gelirine göre alınacağı ve askerliğin düzenli bir biçimde yapılacağı açıklandı; padişah da bu ilkelere bağlı kalacağına dair yemin etti. Kırım Savaşı'nı sona erdirecek Paris Konferansı öncesinde, 1856'da ilan edilen Islahat Fermanı ise gayrimüslimlere devlet memurluğu, okul açma, yerel meclislere girme ve vergide eşitlik gibi yeni haklar tanıdı. Tanzimat bütün halkı kapsayan bir hukuk güvencesi getirirken Islahat daha çok gayrimüslimlerin haklarını genişletti ve dış baskının etkisi daha belirgin oldu.

I. Meşrutiyet ve dış borçlanma

Meşruti yönetimi savunan Genç Osmanlıların etkisiyle II. Abdülhamit 23 Aralık 1876'da ilk Osmanlı anayasası Kanun-i Esasi'yi ilan etti ve I. Meşrutiyet başladı. Seçimle oluşan Meclis-i Mebusan ile padişahın atadığı Meclis-i Ayan'dan oluşan meclis 1877'de toplandı; ancak padişah geniş yetkilerini korudu. II. Abdülhamit, 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nı öne sürerek 1878'de meclisin çalışmalarını süresiz durdurdu. Ekonomide Osmanlı Kırım Savaşı sırasında, 1854'te ilk dış borcunu aldı; borçlar artınca 1875'te ödemeler azaltıldı ve 1881'deki Muharrem Kararnamesi ile alacaklı devletlerin temsilcilerinden oluşan Düyun-ı Umumiye İdaresi kuruldu. Bazı vergi gelirlerinin bu idareye bırakılması ekonomik bağımsızlığı zayıflattı.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Karlofça, Pasarofça, Belgrad, Küçük Kaynarca ve Yaş antlaşmalarını kronolojik sıraya dizin ve her birinin Osmanlı için en önemli sonucunu belirtin.

Çözüm. Sıra Karlofça (1699), Pasarofça (1718), Belgrad (1739), Küçük Kaynarca (1774) ve Yaş (1792) şeklindedir. Karlofça ile Osmanlı ilk kez büyük toprak kaybetti ve savunmaya geçti. Pasarofça ile Belgrad kaybedildi, ama Mora korundu ve Lale Devri başladı. Belgrad Antlaşması ile Belgrad geri alındı ve karşılığında 1740'ta Fransa'nın kapitülasyonları sürekli hâle getirildi. Küçük Kaynarca ile Kırım bağımsız oldu ve Rusya Karadeniz'e çıktı. Yaş ile Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu kabul edildi.

Örnek 2. Tanzimat ve Islahat fermanlarını kapsadıkları kesimler, ilan nedenleri ve içerikleri bakımından karşılaştırın.

Çözüm. Tanzimat Fermanı Müslüman ve gayrimüslim bütün halka can, mal, namus ve yargı güvencesi getirdi; ilanında Mısır sorununda Avrupa desteğini kazanma isteği gibi dış nedenlerle devleti güçlendirme amacı birlikte etkiliydi. Islahat Fermanı ise daha çok gayrimüslimlere memurluk, okul açma, yerel meclislere girme ve vergide eşitlik gibi yeni haklar tanıdı; Paris Konferansı öncesinde Avrupa'nın iç işlere karışmasını önlemek için ilan edildiğinden dış baskının etkisi daha belirgindi. İkisi de kanun önünde eşitliği güçlendirdi, ama seçilmiş bir meclis kurmadı.

Örnek 3. Sened-i İttifak, Tanzimat Fermanı ve Kanun-i Esasi'yi padişahın yetkilerinin sınırlanması bakımından karşılaştırın.

Çözüm. 1808'deki Sened-i İttifak'ta padişahın yetkileri ayanlar karşısında ve onun isteği dışında sınırlandı; belge halka bir hak tanımadı. 1839'daki Tanzimat Fermanı'nda padişah kendi isteğiyle kanuna uyacağına yemin etti ve bütün halka hukuki güvenceler verildi. 1876'daki Kanun-i Esasi ise ilk yazılı anayasaydı ve seçilmiş bir meclis kurdu; ancak padişah meclisi açıp kapatma gibi geniş yetkilerini korudu. Üç belge, padişahın mutlak yetkilerinin adım adım sınırlandığı bir süreci gösterir.

Sık yapılan hatalar

Tanzimat ile Islahat'ı karıştırmak: Tanzimat (1839) bütün halka güvence verdi; Islahat (1856) daha çok gayrimüslimlerin haklarını genişletti.
Sened-i İttifak ya da Tanzimat ile bir meclisin açıldığını sanmak; seçimle oluşan ilk meclis I. Meşrutiyet'le 1877'de toplandı.
Küçük Kaynarca'da Kırım'ın Rusya'ya bırakıldığını düşünmek; Kırım bağımsız oldu, Rusya 1783'te ilhak etti, Osmanlı 1792'de Yaş'ta kabul etti.
Karlofça ile Pasarofça'yı karıştırmak; Karlofça 1699'da ilk büyük toprak kaybı, Pasarofça 1718'de Lale Devri'nin başlangıcıdır.
Nizam-ı Cedit ile Asakir-i Mansure'yi karıştırmak; Nizam-ı Cedit III. Selim'in, Asakir-i Mansure II. Mahmut'un ordusudur.
Kanun-i Esasi'nin egemenliği millete verdiğini sanmak; padişah geniş yetkilerini korudu.

Akılda kalsın

1606 Zitvatorok, 1639 Kasr-ı Şirin, 1683 II. Viyana Kuşatması, 1699 Karlofça.
1711 Prut, 1718 Pasarofça, 1739 Belgrad, 1774 Küçük Kaynarca, 1791 Ziştovi, 1792 Yaş.
Lale Devri 1718–1730: Paris'e elçi, matbaa, itfaiye; Patrona Halil İsyanı ile sona erdi.
III. Selim: Nizam-ı Cedit, İrad-ı Cedit, sürekli elçilikler; II. Mahmut: 1808 Sened-i İttifak, 1826 Vaka-i Hayriye.
1839 Tanzimat, 1856 Islahat, 1876 I. Meşrutiyet ve Kanun-i Esasi.
1854 ilk dış borç, 1875 Ramazan Kararnamesi, 1881 Düyun-ı Umumiye.

Değişen Dünya Dengeleri Karşısında Osmanlı konu anlatımı