Konu anlatımı
II. Mahmut döneminde yenileşme, önündeki engeller kaldırılarak devletin her alanına yayıldı. Bu alt başlıkta Sened-i İttifak'ı, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasını, II. Mahmut'un yeniliklerini ve dönemin dış sorunlarını göreceksin.
Sened-i İttifak
II. Mahmut'u tahta çıkaran Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa'nın öncülüğünde 1808'de devlet ile Anadolu ve Rumeli ayanları arasında Sened-i İttifak imzalandı. Ayanlar devlete sadık kalmayı ve istendiğinde asker göndermeyi üstlendi; karşılığında devlet, ayanların konumunu ve haklarını resmen kabul etti. Belge, padişahın gücüne yazılı bir sınır getiren ilk metin olduğu için Osmanlı'da anayasal gelişmenin başlangıcı kabul edilir. Ancak belge halka bir hak tanımadı ve seçilmiş bir meclis açılmadı. II. Mahmut merkezî otoriteyi zayıflatan bu belgeyi benimsemedi ve zamanla ayanların gücünü kırdı.
Vaka-i Hayriye ve yenilikler
II. Mahmut 1826'da yeniliklere karşı çıkan Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdı; bu olaya Vaka-i Hayriye denir. Onun yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adıyla yeni bir ordu oluşturuldu. Divan-ı Hümayun'un yerine Avrupa'daki bakanlıklara benzeyen nazırlıklar oluşturuldu. İlk resmî gazete Takvim-i Vekayi yayımlandı, askerlik ve vergi işleri için ilk nüfus sayımı yapıldı, mahallelerde ve köylerde muhtarlıklar kuruldu. Tıbhane ve Mekteb-i Harbiye açıldı, Avrupa'ya öğrenci gönderildi, posta teşkilatı kuruldu. Devlet memurlarının kıyafetinde fes ve pantolon kullanılmaya başlandı.
Dış sorunlar ve Balta Limanı
1821'de başlayan Yunan isyanı Avrupa devletlerinin desteğiyle büyüdü; 1827'de Navarin'de Osmanlı-Mısır donanması yakıldı ve Yunanistan 1830'da bağımsız oldu. Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa'nın isyanı sırasında Osmanlı Rusya'nın yardımını aldı ve 1833'te Rusya ile Hünkâr İskelesi Antlaşması'nı imzaladı. İngiltere'nin desteğini kazanmak için 1838'de İngiltere ile Balta Limanı Antlaşması yapıldı; İngiliz tüccarlarına Osmanlı ülkesinde serbest ticaret ve düşük gümrük imkânı tanındı. Osmanlı pazarı Avrupa mallarına açıldı ve yerli üretim zarar gördü. Mısır sorunu büyük devletlerin müdahalesiyle çözüldü; 1841 Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazlar barış zamanında bütün yabancı savaş gemilerine kapatıldı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Sened-i İttifak'ın Osmanlı siyasi tarihi açısından önemi nedir? Belgenin sınırlılıklarını da belirtin.
Çözüm. Sened-i İttifak, padişahın yetkilerinin ilk kez yazılı bir belgeyle sınırlandırılması ve devletin ayanların varlığını resmen tanıması bakımından önemlidir; bu yüzden Osmanlı'da anayasal gelişmenin ilk adımı sayılır. Ancak belge halka hak ve özgürlük tanımadı, seçilmiş bir meclis kurmadı; yalnızca padişah ile güçlü yerel yöneticiler arasındaki ilişkiyi düzenledi. Ayrıca padişahın kendi isteğiyle değil koşulların zorlamasıyla imzalandığı için II. Mahmut tarafından benimsenmedi ve uzun süre uygulanmadı.
Örnek 2. Balta Limanı Antlaşması'nın Osmanlı ekonomisine etkilerini açıklayın.
Çözüm. Balta Limanı Antlaşması ile İngiliz tüccarları Osmanlı ülkesinde serbestçe ticaret yapabildi ve düşük gümrükten yararlandı. Sanayi Devrimi'yle fabrikalarda ucuz ve bol üretilen İngiliz malları Osmanlı pazarına girince el tezgâhlarına dayanan yerli üretim rekabet edemedi ve loncalar zayıfladı. Osmanlı ham madde satan, mamul mal alan bir pazar hâline geldi ve dış ticaret açığı büyüdü. Bu durum ilerleyen dönemde dış borçlanmanın da nedenlerinden biri oldu.
Sık yapılan hatalar
- Sened-i İttifak'la halkın seçtiği bir meclisin açıldığını sanmak; belge ayanlarla devlet arasında yapıldı.
- Yeniçeri Ocağı'nın III. Selim döneminde kaldırıldığını düşünmek; Ocak 1826'da II. Mahmut döneminde kaldırıldı.
- Balta Limanı Antlaşması'nı Rusya ile yapılmış sanmak; antlaşma İngiltere ile yapıldı, Rusya ile yapılan Hünkâr İskelesi'dir.
- 1808 Sened-i İttifak: ayanlar tanındı, padişahın yetkileri ilk kez yazılı olarak sınırlandı.
- 1826 Vaka-i Hayriye; Asakir-i Mansure-i Muhammediye; nazırlıklar, Takvim-i Vekayi, nüfus sayımı, muhtarlık.
- 1830 Yunanistan'ın bağımsızlığı; 1833 Hünkâr İskelesi; 1838 Balta Limanı; 1841 Boğazlar Sözleşmesi.